Tiếng Nhật ra tiếng Nhật, tiếng Việt ra tiếng Việt

Tháng 7 vừa rồi, khi giao việc làm phiên bản tiếng Nhật cho blog và trang web, tôi gõ cho trợ lý AI một dòng rất ngắn: «Nhật ra Nhật, Anh ra Anh, Việt ra Việt.» Vài ngày trước đó tôi đã dặn: Nhật hoá chuyên sâu, không để sót. Sang tháng 8, tôi dặn thêm một câu mà đến nay vẫn là tiêu chuẩn của chúng tôi: xưng hô và cách hành văn phải là của người Nhật, làm chuyên nghiệp chứ không nửa vời.

Nghe như một yêu cầu chất lượng thông thường. Thực ra đó là một quyết định kinh doanh. Nó khiến một công ty còn nhỏ như HOPE phải tốn công hơn nhiều so với việc chạy một công cụ dịch rồi đăng lên.

Dịch chữ và dịch không khí

Bản dịch nửa vời thường nhận ra được ngay, kể cả khi từng câu đều đúng ngữ pháp. Người đọc một trang web quyết định tin hay không trong vài giây, và họ dựa vào những thứ không nằm trong từ điển: mức độ kính ngữ, cách công ty tự xưng, độ dài của câu mở đầu, việc dám nói thẳng hay phải vòng vo.

Một câu tiếng Việt thân mật, thay từng từ sang tiếng Nhật, sẽ thành một câu hoặc quá suồng sã hoặc lạnh lùng. Người đọc tiếng Anh muốn ý chính đứng trước, câu gọn, ít cảm thán. Người đọc tiếng Việt lại chấp nhận, thậm chí mong, một cách vào đề có hơi ấm.

Vì vậy với tôi, dịch là chuyển không khí, không phải chuyển chữ. Sự thật và ý chính giữ nguyên; nhịp, thứ tự, mức trang trọng thì viết lại cho đúng người đọc ở nơi đó. Ngay cả xưng hô cũng phải được chọn lại: cách một thương hiệu gọi mình và gọi người đọc ở tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Nhật chưa bao giờ là ba cách dịch của cùng một từ. Ba phiên bản của HOPE không phải một bài gốc kèm hai bản sao, mà là ba bài cùng một nội dung, mỗi bài viết cho người đọc của nó.

Tôi quen nhìn như vậy từ đâu

Tôi sống, học và làm việc ở Nhật nhiều năm, trong đó hơn bảy năm làm kỹ sư cầu nối (BrSE). Nghề này dạy tôi một điều mà sách giáo khoa ít nói: người cầu nối không dịch từ, họ làm cho hai bên hiểu cùng một việc, kể cả phần hai bên không nói ra.

Một lời đề nghị rất nhẹ nhàng của phía Nhật có thể là một việc bắt buộc phải làm. Một câu thẳng thắn của kỹ sư Việt có thể bị nghe thành thiếu tôn trọng. Phải mất nhiều năm tôi mới nghe được các tầng nghĩa đó, và cũng từ đó tôi hết tin vào việc "dịch đúng nghĩa là đủ".

Phần còn lại tôi học ở chỗ không liên quan gì đến công nghệ: những buổi làm thêm ở quán ăn Nhật, phục vụ bàn, nhận order, tính tiền. Ở đó tôi hiểu Omotenashi không phải khẩu hiệu mà là một chuỗi hành vi rất nhỏ: nhìn trước điều khách sắp cần, trước khi họ kịp mở lời. Tinh thần ấy cũng hiện ra trong chữ. Một trang web phục vụ khách Nhật mà thiếu sự chu đáo đó sẽ lộ ngay ở dòng đầu tiên, dù văn phạm hoàn hảo.

AI làm được việc này với chi phí nhỏ, nhưng không làm thay phần kiểm

Trước đây, ba ngôn ngữ chuẩn bản xứ đồng nghĩa với một đội biên dịch, thứ mà công ty nhỏ không có. AI đổi phép tính đó. Blog sức khoẻ ikihealing.com hiện có hơn 300 bài tiếng Việt, và đã có bản tiếng Anh, tiếng Nhật.

Nhưng nhanh cũng có nghĩa là sai nhanh. Nên chúng tôi đặt ra hai nguyên tắc.

• Bản dịch cũng phải có người duyệt, giống bản gốc. Với tiếng Nhật, phép thử cuối cùng là người bản xứ đọc.
• Cổng kiểm từ cấm áp dụng cho từng bản ngôn ngữ, không chỉ bản gốc.

Điều thứ hai là bài học đáng giá nhất. Bản tiếng Việt sạch không bảo đảm bản dịch sạch. Mỗi ngôn ngữ có cách nói quá riêng. Một câu tiếng Việt trung tính, khi chuyển sang ngôn ngữ khác, có thể mọc thêm một lời hứa mà bản gốc không hề có, vì cách diễn đạt tự nhiên nhất ở ngôn ngữ đích lại nghe như một cam kết về công dụng.

Sản phẩm của chúng tôi là thực phẩm bổ sung. Chúng tôi không nói nó là thuốc, không hứa kết quả theo số ngày, không khoe kết quả sức khoẻ của khách. Những ranh giới đó phải đứng vững ở cả ba ngôn ngữ, nên cổng kiểm chạy riêng cho từng bản. Cách chúng tôi coi rào pháp lý là một phần của sản phẩm đã được kể trong bài Rào pháp lý là một phần của sản phẩm; còn lý do AI chỉ được đọc rộng, ghi hẹp nằm ở bài AI đọc rộng, ghi hẹp.

Đây là nguyên tắc vận hành chúng tôi tự đặt ra, không phải lời hứa rằng sẽ không bao giờ có sơ suất. Vì thế phải có người duyệt, và phải đo lại đều đặn.

Một cánh cửa, chưa phải một kết quả

Khi một đối tác Nhật hay quốc tế tìm hiểu một công ty Việt Nam, thứ họ gặp đầu tiên là trang web. Nếu trang đó nói bằng ngôn ngữ của họ, đúng giọng của họ, họ nhận được một thông điệp chưa cần phát biểu thành lời: công ty này nghiêm túc và tôn trọng người đọc.

Tôi muốn nói rõ: đây là cánh cửa, chứ chưa phải kết quả. Chúng tôi không đặt một con số kỳ vọng nào cho thị trường Nhật trong bài này, và tôi không nghĩ nên có. Điều tôi chắc chắn là nếu cánh cửa còn dán nhãn dịch máy thì dù đối tác có muốn bước vào, họ cũng sẽ do dự.

Điều nhà đầu tư và đối tác nên hiểu về HOPE

• Chi phí địa phương hoá giảm mạnh nhờ AI, nên lợi thế còn lại là khẩu vị và kỷ luật: biết thế nào là tự nhiên với từng người đọc, và biết dừng lại để kiểm.
• Đây là khoản đầu tư vào uy tín, không phải một kênh doanh thu được hứa hẹn.
• Cổng kiểm là một phần của sản phẩm, và nó được áp cho mọi ngôn ngữ, không chỉ ngôn ngữ chúng tôi nói giỏi nhất.

Tôi không cho rằng đây là điều gì ghê gớm. Nó chỉ là sự tiếp nối của một thói quen cũ: khi đứng giữa hai bên, việc của mình là làm cho cả hai hiểu nhau, chứ không phải làm cho mình thuận tiện. Nhật ra Nhật, Anh ra Anh, Việt ra Việt. Đó cũng là cách chúng tôi muốn được đọc, bằng chính ngôn ngữ của người đang ngồi đối diện.