Đứng trước quầy dầu ăn hay hộp sữa đậu nành, không ít người khựng lại vì dòng chữ nhỏ "biến đổi gen" hoặc nhãn "non-GMO" dán to ngoài bao bì. Câu hỏi đi kèm luôn là: thực phẩm biến đổi gen có hại không, và mình có nên trả thêm tiền để tránh nó?
Đây là chủ đề bị chia làm hai phe rất gay gắt, nên bài này sẽ cố gắng làm một việc khó hơn: tách bạch phần đã có bằng chứng, phần còn đang tranh luận, và phần chỉ là lo lắng chung chung. Sau đó đưa ra vài lựa chọn thực tế cho bữa ăn của bạn, thay vì kết luận trắng đen.
Thực phẩm biến đổi gen là gì
Cây trồng biến đổi gen là cây được đưa vào một hoặc vài đoạn gen cụ thể nhằm tạo ra một đặc tính mong muốn: kháng sâu, chịu được thuốc trừ cỏ, chịu hạn tốt hơn, hoặc giàu một chất dinh dưỡng nào đó.
Điểm hay bị hiểu nhầm: con người đã thay đổi bộ gen của cây trồng suốt hàng nghìn năm thông qua chọn giống và lai tạo. Cây ngô ngày nay khác xa tổ tiên hoang dại của nó; cây bắp cải, súp lơ, cải xoăn đều là hậu duệ được lai tạo từ cùng một loài cây dại.
Khác biệt của công nghệ biến đổi gen nằm ở độ chính xác và tốc độ: thay vì lai chéo rồi chờ nhiều thế hệ và nhận về vô số thay đổi ngẫu nhiên kèm theo, người ta đưa vào đúng đoạn gen mong muốn.
Nói vậy không có nghĩa là "vì lai tạo cũng thay đổi gen nên biến đổi gen chắc chắn an toàn". Câu trả lời về an toàn phải đến từ dữ liệu, và đó là phần tiếp theo.
Các tổ chức khoa học đã kết luận gì
Đây là phần cần nói rõ ràng nhất.
Theo WHO, các thực phẩm biến đổi gen đang lưu hành trên thị trường quốc tế đều phải trải qua giai đoạn đánh giá an toàn rất nghiêm ngặt và thường không gây ra nguy cơ đối với sức khoẻ con người.
Đây không phải quan điểm của một tổ chức đơn lẻ. WHO, FAO, Hiệp hội Hoàng gia Anh cùng cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của hơn 60 quốc gia đều đã kết luận rằng các sản phẩm biến đổi gen được phê duyệt là an toàn để sử dụng.
Về mặt quan sát thực tế: tại các quốc gia đã tiêu thụ thực phẩm biến đổi gen ở quy mô lớn trong nhiều thập niên, chưa ghi nhận ảnh hưởng sức khoẻ nào ở người do việc tiêu thụ chúng gây ra.
Có một chi tiết quan trọng trong cách diễn đạt của WHO mà nhiều người bỏ qua: kết luận này áp dụng cho những sản phẩm đã được phê duyệt và đang lưu hành, tức là những sản phẩm đã qua đánh giá từng trường hợp một. Nó không phải lời khẳng định rằng "mọi thao tác biến đổi gen trong tương lai đều vô hại". Cách tiếp cận của giới quản lý là đánh giá từng sản phẩm cụ thể, chứ không cấp phép cho cả một công nghệ.
Vậy vì sao vẫn còn tranh cãi
Nếu khoa học đã kết luận như trên, tại sao đề tài này vẫn nóng? Vì phần lớn tranh cãi thực ra không nằm ở độc tính trực tiếp, mà ở bốn nhóm vấn đề khác — và các nhóm này thường bị gộp chung với nhau khiến cuộc thảo luận rối lên.
Một, môi trường và đa dạng sinh học. Trồng đại trà một giống trên diện tích lớn làm giảm đa dạng sinh học, và có lo ngại về việc gen lan sang cây họ hàng hoang dại. Đây là mối quan tâm chính đáng, nhưng cần nói công bằng rằng canh tác độc canh quy mô lớn cũng gây vấn đề tương tự dù dùng giống thường.
Hai, thuốc trừ cỏ. Một số giống được thiết kế để chịu được thuốc trừ cỏ, dẫn tới việc sử dụng loại thuốc đó nhiều hơn trên đồng ruộng. Đây là tranh luận về cách canh tác đi kèm chứ không phải về bản thân giống cây, nhưng nó ảnh hưởng thật tới dư lượng trên nông sản và tới người nông dân.
Ba, kinh tế và quyền của nông dân. Giống biến đổi gen thường thuộc sở hữu của một số ít công ty, nông dân phải mua giống mới mỗi vụ thay vì giữ giống. Đây là vấn đề về cấu trúc thị trường và sự phụ thuộc, hoàn toàn tách biệt với câu hỏi ăn có hại hay không.
Bốn, quyền được biết. Nhiều người không đòi cấm, họ chỉ muốn biết mình đang ăn gì để tự quyết định. Đây là lý do các quy định ghi nhãn ra đời, và cũng là điểm mà cả hai phe thường đồng ý với nhau.
Tách bốn nhóm này ra thì cuộc thảo luận trở nên dễ chịu hơn nhiều: bạn hoàn toàn có thể vừa chấp nhận rằng thực phẩm biến đổi gen không gây hại cho sức khoẻ, vừa quan tâm tới cách canh tác và tính minh bạch.
Mỗi người có một mức thoải mái khác nhau với những điều chưa chắc chắn, và điều đó hợp lý. Nếu bạn đang muốn sắp xếp lại thứ tự ưu tiên trong bữa ăn của mình, hãy bắt đầu bằng việc kiểm tra thể trạng 90 giây để biết cơ thể mình đang cần điều chỉnh chặng nào trước — tiêu hoá, năng lượng hay giấc ngủ.
Người Việt đang ăn những gì có nguồn gốc biến đổi gen
Câu trả lời có thể khiến bạn bất ngờ theo cả hai hướng.
Danh sách cây trồng biến đổi gen được thương mại hoá trên thế giới thực ra khá ngắn. Chủ yếu là đậu nành, ngô, bông, cải dầu, củ cải đường, cùng vài loại khác ở quy mô nhỏ hơn. Rau muống, cải ngọt, cà chua, dưa leo bạn mua ngoài chợ hầu như không phải giống biến đổi gen — đơn giản vì chúng chưa được thương mại hoá theo hướng đó.
Nhưng ngô và đậu nành lại có mặt ở khắp nơi trong thực phẩm chế biến: dầu đậu nành, dầu ngô, si rô ngô, tinh bột ngô, đạm đậu nành, lecithin đậu nành. Ngoài ra, phần lớn ngô và đậu nành nhập khẩu ở Việt Nam được dùng làm thức ăn chăn nuôi.
Điều này dẫn tới một hệ quả thực tế đáng chú ý: càng ăn nhiều đồ chế biến sẵn, tỷ lệ nguyên liệu có nguồn gốc biến đổi gen trong khẩu phần càng cao — không phải vì ai đó cố tình, mà vì ngô và đậu nành là hai nguyên liệu nền của ngành thực phẩm công nghiệp. Cách đọc bảng thành phần để nhận ra chúng có trong bài đọc nhãn dinh dưỡng thực phẩm.
Quy định ghi nhãn ở Việt Nam
Việt Nam có quy định cụ thể về việc này, và đây là thông tin ít người biết dù rất hữu ích khi đi siêu thị.
Theo Thông tư liên tịch 45/2015 giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và Bộ Khoa học và Công nghệ, có hiệu lực từ đầu năm 2016: thực phẩm bao gói sẵn có ít nhất một thành phần nguyên liệu biến đổi gen chiếm trên 5% tổng nguyên liệu dùng để sản xuất thì phải ghi bằng tiếng Việt cụm từ "biến đổi gen" bên cạnh tên thành phần đó trên nhãn.
Vài điểm cần lưu ý khi đọc quy định này:
- Nó áp dụng cho thực phẩm bao gói sẵn, không áp dụng cho nông sản bán rời ngoài chợ.
- Ngưỡng 5% nghĩa là những thành phần chiếm tỷ lệ nhỏ hơn có thể không xuất hiện trên nhãn.
- Việc ghi nhãn nhằm bảo đảm quyền được biết của người tiêu dùng, không phải lời cảnh báo rằng sản phẩm đó không an toàn.
Nói cách khác: khi bạn thấy dòng chữ "biến đổi gen" trên bao bì, đó là dấu hiệu nhà sản xuất đang tuân thủ quy định minh bạch, chứ không phải dấu hiệu sản phẩm kém chất lượng.
Non-GMO, hữu cơ và câu hỏi có đáng tiền không
Trên kệ hàng hiện có ba loại nhãn dễ gây nhầm:
- Non-GMO chỉ nói lên một điều: không dùng giống biến đổi gen. Không nói gì về thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hay cách canh tác.
- Hữu cơ là bộ tiêu chuẩn rộng hơn về toàn bộ quy trình canh tác, trong đó có cả yêu cầu không dùng giống biến đổi gen. Vì vậy hữu cơ thường bao hàm non-GMO, nhưng chiều ngược lại thì không.
- Tự nhiên, thuần khiết, sạch — những chữ này phần lớn là ngôn ngữ tiếp thị, không gắn với một tiêu chuẩn cụ thể nào.
Có đáng trả thêm tiền không? Câu trả lời trung thực là: tuỳ vào bạn đang mua vì lý do gì. Nếu vì lo an toàn sức khoẻ trực tiếp, bằng chứng hiện có không ủng hộ việc trả thêm. Nếu vì bạn muốn ủng hộ một kiểu canh tác nhất định, hoặc muốn giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thì đó là lựa chọn theo giá trị sống của bạn — và đó là lý do chính đáng, chỉ cần bạn biết rõ mình đang trả tiền cho điều gì. Bài thực phẩm hữu cơ có thực sự tốt hơn không phân tích kỹ hơn phép tính này.
Một lời khuyên thực tế về ngân sách: nếu quỹ đi chợ có hạn, tiền chi thêm cho rau tươi, cá và thực phẩm nguyên bản thường tạo ra khác biệt lớn hơn so với tiền chi thêm cho nhãn non-GMO trên một sản phẩm chế biến sẵn.
Chuyện đậu nành và đạm thực vật
Vì đậu nành là cây trồng biến đổi gen phổ biến nhất, người ăn thiên thực vật hay băn khoăn nhất ở điểm này.
Vài điều cần tách bạch:
- Đậu phụ và sữa đậu nành ở Việt Nam phần lớn làm từ đậu nành hạt, và nhiều cơ sở dùng đậu trong nước. Nếu bạn quan tâm, hãy hỏi nơi bán về nguồn nguyên liệu.
- Với sản phẩm đóng gói, hãy đọc nhãn: cả thông tin thành phần lẫn dòng ghi chú về biến đổi gen nếu có.
- Lo ngại về nội tiết tố khi ăn đậu nành là một chủ đề khác hoàn toàn, không liên quan tới việc giống có biến đổi gen hay không; nội dung này nằm ở bài đậu nành và nội tiết tố nữ.
Với người đang xây bữa ăn thiên thực vật, điều đáng dành thời gian nhất không phải câu hỏi GMO, mà là đủ đạm, đủ sắt, đủ kẽm và đủ vitamin B12. Nếu bạn dùng đạm thực vật dạng bột để bù vào những ngày bận, tiêu chí chọn nên là: nguồn nguyên liệu rõ ràng, bảng thành phần ngắn và dễ hiểu, ít đường thêm vào, và nhà sản xuất công bố đầy đủ thông tin.
Nếu bạn muốn hạn chế, đây là cách thực tế
Bạn không cần phải tin rằng thực phẩm biến đổi gen có hại mới được quyền muốn hạn chế nó. Đây là ba việc hiệu quả nhất, xếp theo thứ tự:
Một, giảm đồ siêu chế biến. Đây là việc có tác động lớn nhất, vì phần lớn nguyên liệu ngô và đậu nành đi vào khẩu phần đều thông qua các sản phẩm chế biến sẵn. Giảm nhóm này cũng đồng thời giảm đường, muối và dầu tinh luyện — lợi ích rõ ràng hơn nhiều so với riêng chuyện GMO.
Hai, ưu tiên thực phẩm tươi và nguyên bản. Rau củ mua ngoài chợ, cá tươi, trứng, các loại đậu nguyên hạt. Bữa cơm nấu từ nguyên liệu tươi tự nó đã hạn chế phần lớn nguyên liệu công nghiệp.
Ba, đọc nhãn ở đúng chỗ. Tập trung vào các sản phẩm có dầu ăn, tinh bột ngô, si rô ngô và đạm đậu nành trong thành phần — đó là nơi câu hỏi này thật sự có ý nghĩa. Bài chọn dầu ăn lành mạnh giúp bạn xử lý nhóm dầu ăn, vốn là chỗ dễ thay đổi nhất.
Điều không nên làm: hoảng sợ, loại bỏ hàng loạt nhóm thực phẩm, hoặc trả giá cao cho những sản phẩm chỉ gắn nhãn nghe có vẻ tự nhiên mà không có tiêu chuẩn cụ thể nào đứng sau.
Nếu bạn muốn biết trong bữa ăn của mình thì việc nào đáng sửa trước, bản kiểm tra thể trạng 90 giây sẽ đưa ra thứ tự ưu tiên theo thể trạng thay vì bắt bạn tự đoán.
Những hiểu lầm hay gặp
"Biến đổi gen là thứ hoàn toàn mới và chưa ai kiểm chứng." Các cây trồng biến đổi gen đầu tiên được thương mại hoá từ giữa những năm 1990, tức là đã có gần ba thập niên sử dụng ở quy mô rất lớn và được theo dõi.
"Rau củ ngoài chợ giờ toàn biến đổi gen." Không đúng. Số loài cây trồng biến đổi gen được thương mại hoá rất ít, và rau ăn lá quen thuộc của người Việt không nằm trong nhóm đó.
"Nhãn ghi biến đổi gen nghĩa là sản phẩm không an toàn." Nhãn đó là yêu cầu về minh bạch thông tin theo quy định, không phải cảnh báo an toàn.
"Non-GMO thì chắc chắn sạch hơn." Non-GMO chỉ nói về giống, không nói gì về thuốc bảo vệ thực vật hay điều kiện canh tác.
"Cứ tránh GMO là bữa ăn sẽ lành mạnh." Một gói snack non-GMO vẫn là snack. Chất lượng bữa ăn quyết định bởi tỷ lệ thực phẩm tươi, lượng đường, lượng muối và cách chế biến — không phải bởi một dòng chữ trên bao bì.
Kết: lo đúng chỗ
Với câu hỏi thực phẩm biến đổi gen có hại không, bằng chứng khoa học đến nay khá nhất quán: những sản phẩm đã được phê duyệt và đang lưu hành không cho thấy nguy cơ với sức khoẻ người dùng. Những tranh luận còn lại — về môi trường, thuốc trừ cỏ, quyền của nông dân và tính minh bạch — đều đáng quan tâm, nhưng chúng là câu chuyện về hệ thống nông nghiệp chứ không phải về việc bữa cơm tối nay của bạn có an toàn hay không.
Nếu bạn muốn hạn chế vì lý do riêng, hãy làm điều đó một cách có hiệu quả: giảm đồ siêu chế biến, ăn thực phẩm tươi, đọc nhãn ở đúng chỗ. Ba việc này giúp bạn đạt được mục tiêu đó, đồng thời cải thiện bữa ăn theo nhiều cách khác quan trọng hơn.
Chăm sóc sức khoẻ chủ động không phải là sợ nhiều thứ hơn, mà là biết thứ nào đáng dành sự chú ý — và dồn sức vào đúng chỗ tạo ra khác biệt thật.
Nguồn tham khảo
- Báo Sức khoẻ và Đời sống — Thực phẩm biến đổi gen liệu có an toàn: suckhoedoisong.vn
- Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Ninh Bình — Sự thực về thực phẩm biến đổi gen: cdc.ninhbinh.gov.vn
- Thông tư liên tịch 45/2015/TTLT-BNNPTNT-BKHCN hướng dẫn ghi nhãn đối với thực phẩm biến đổi gen bao gói sẵn: luatvietnam.vn
Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức chăm sóc sức khoẻ, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của người có chuyên môn y tế. Các quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời gian, bạn nên tra cứu văn bản hiện hành khi cần áp dụng. Các sản phẩm của IKI là thực phẩm bổ sung, không phải thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.