Người Việt vốn có nếp đổi thức uống theo mùa mà không cần ai dạy. Hè về, bà ngoại nấu nồi nước lá sen, râu ngô để nguội trong chạn. Sang thu, mẹ ướp mẻ hoa nhài đầu mùa. Trời trở lạnh, bố hãm ấm trà gừng trước bữa cơm tối. Mỗi mùa một vị, và ít ai gọi đó là "chăm sóc sức khoẻ" cả, chỉ đơn giản là uống thứ hợp với thời tiết thì thấy ngon.
Uống trà thảo mộc theo mùa chính là nếp đó, được sắp lại cho gọn để bạn áp dụng vào một năm bận rộn của mình. Bài này đi qua bốn mùa của khí hậu Việt Nam, mỗi mùa gợi ý nhóm vị hợp khẩu vị, cách pha đúng nhiệt độ, thời điểm uống trong ngày, và cách xây một tủ trà nhỏ đủ dùng cả năm mà không lãng phí. Toàn bộ góc nhìn là khẩu vị và nếp sinh hoạt, có nhắc nguyên tắc ăn uống thuận mùa của Đông y ở mức nếp sống, không phải hướng dẫn chữa bệnh.
Vì sao người Việt uống trà thảo mộc theo mùa
Khí hậu Việt Nam không có bốn mùa đều nhau như sách giáo khoa. Miền Bắc có mùa hè oi, mùa nồm ẩm tháng hai tháng ba, mùa thu hanh ngắn và mùa đông lạnh khô. Miền Trung có gió Lào rát mặt và mùa mưa dầm. Miền Nam chia hai mùa mưa nắng, nhưng cũng có những tuần cuối năm se lạnh về đêm. Thức uống của mỗi vùng vì thế cũng khác nhau, và điểm chung là ai cũng tự đổi vị theo thời tiết.
Có ba lý do khiến nếp này tồn tại lâu đến vậy.
Thứ nhất là khẩu vị thay đổi theo nhiệt độ. Cùng một tách trà quế ấm, uống giữa trưa hè ba mươi bảy độ thì thấy ngấy, uống tối mùa đông thì thấy dễ chịu. Cơ thể tự "chấm điểm" đồ uống theo cảm giác nóng lạnh, nên đồ uống hợp mùa luôn ngon hơn, và ngon thì mới uống đều được.
Thứ hai là nguyên liệu theo mùa. Hoa nhài, hoa sen rộ mùa hè. Hoa quế nở đầu thu. Vỏ quýt, gừng già có nhiều vào mùa lạnh. Ngày trước không có tủ đông, không có trà túi lọc, người ta có gì dùng nấy, nên nếp uống tự khớp với mùa thu hoạch. Ngày nay trà khô có quanh năm, nhưng nếp cũ vẫn để lại một bản đồ vị khá hợp lý.
Thứ ba là nguyên tắc thuận mùa trong dưỡng sinh phương Đông. Đông y có câu "xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng", nghĩa là mùa xuân nảy nở, mùa hè lớn mạnh, mùa thu thu lại, mùa đông cất giữ. Ăn uống, ngủ nghỉ được khuyên đi theo nhịp đó: mùa nóng ăn thanh đạm, mùa lạnh ăn ấm bụng. Ở đây bài viết chỉ mượn nguyên tắc nếp sống này, không bàn tới việc dùng thảo mộc để trị liệu, vì đó là chuyện của thầy thuốc và cần thăm khám riêng từng người.
Nếu bạn muốn biết cơ thể mình thiên về nóng hay lạnh, thích ấm hay thích mát trước khi chọn vị trà, có thể dành 90 giây làm bài kiểm tra thể trạng của IKI. Kết quả không thay thế thăm khám, nhưng là một gợi ý để bạn bắt đầu chọn vị hợp mình.
Bản đồ bốn mùa và bốn nhóm vị
Trước khi đi vào từng mùa, đây là bản tóm tắt để bạn hình dung cả năm trong một cái nhìn.
- Mùa nóng (tháng 5 đến tháng 8, miền Nam là mùa nắng): nhóm vị thanh nhẹ. Hoa nhài, lá sen, hoa cúc, râu ngô, atiso, bạc hà. Pha nhạt, uống nguội hoặc mát.
- Mùa nồm ẩm (tháng 2 đến tháng 4 miền Bắc, mùa mưa dầm miền Trung và miền Nam): nhóm vị the. Trần bì, vỏ bưởi, sả, bạc hà, gừng non. Pha vừa, uống ấm.
- Mùa thu hanh (tháng 9 đến tháng 11): nhóm vị hoa. Hoa quế, hoa nhài ướp muộn, hoa hồng khô, cúc chi. Pha ấm vừa, uống buổi chiều tối.
- Mùa lạnh (tháng 12 đến tháng 1, cả những đợt rét lai rai): nhóm vị ấm. Gừng già, quế, hoa quế, táo đỏ, cam thảo, trần bì. Pha nước sôi già, ủ kín, uống nóng.
Bạn sẽ thấy vài vị xuất hiện ở hai mùa, ví dụ trần bì vừa hợp mùa nồm vừa hợp mùa lạnh, hoa nhài vừa hợp mùa hè vừa hợp mùa thu. Đó là điểm hay của trà thảo mộc: cùng một nguyên liệu, chỉ cần đổi cách pha và nhiệt độ là đổi được cảm giác uống.
Mùa nóng: vị thanh nhẹ, pha nhạt, uống mát
Mùa hè miền Bắc và mùa nắng miền Nam là lúc cơ thể mất nhiều nước qua mồ hôi. Nhu cầu đầu tiên là bù nước, và trà thảo mộc nhạt là một cách bù nước dễ chịu hơn nước lọc với nhiều người, nhất là những ai "uống nước không vào".
Nhóm vị hợp mùa nóng là những vị nhẹ, thơm thoảng, không cay không ngấy: hoa nhài, lá sen khô, hoa cúc, râu ngô, atiso, bạc hà, lá dứa. Đây cũng là những nguyên liệu quen thuộc trong các nồi nước mát của gia đình Việt, chỉ khác là bạn dùng bản khô, pha từng tách thay vì nấu cả nồi.
Cách pha cho mùa nóng có ba điểm khác mùa lạnh. Một là pha nhạt hơn, dùng khoảng hai phần ba lượng trà bình thường, vì uống nhiều tách trong ngày mà đậm quá dễ ngán. Hai là hãm ngắn, 3 đến 4 phút với nước 85 đến 90 độ rồi gạn bã, không ngâm cả ngày trong bình vì trà sẽ chát và có mùi hầm. Ba là để nguội tự nhiên rồi cất ngăn mát, hoặc ủ lạnh: cho trà khô vào bình thuỷ tinh với nước nguội, để tủ lạnh 6 đến 8 tiếng, sáng hôm sau có bình trà mát, ngọt dịu, rất ít chát.
Thời điểm uống hợp nhất là giữa buổi sáng và giữa buổi chiều, lúc cơ thể đang cần nước nhất. Tránh uống trà quá lạnh ngay sau khi đi nắng về, hãy uống mát chứ không uống buốt. Và dù trà có ngon đến đâu cũng không nên thay hoàn toàn nước lọc, vẫn giữ nước lọc là nguồn chính, trà là phần thêm hương.
Một lỗi hay gặp là cho quá nhiều đá và đường, biến trà thảo mộc thành nước giải khát ngọt. Nếu cần ngọt, thử một lát táo tươi hoặc vài quả kỷ tử thả vào bình, vị ngọt tự nhiên đủ để tách trà dễ uống mà không cần đường.
Việc làm được ngay hôm nay: tối nay cho một nhúm hoa nhài hoặc lá sen khô vào bình thuỷ tinh 500ml nước nguội, cất tủ lạnh. Sáng mai bạn có bình trà mát cho cả buổi.
Mùa nồm ẩm: vị the, thơm vỏ cam quýt
Mùa nồm là mùa khó chịu nhất trong năm với người miền Bắc: tường nhà đổ mồ hôi, quần áo phơi ba ngày không khô, không khí nặng và bí. Miền Trung, miền Nam thì có những tuần mưa dầm cũng cho cảm giác tương tự. Lúc này người ta thường không muốn uống thứ gì quá mát, mà cũng chưa cần thứ gì thật nóng, nên nhóm vị the, thơm, sạch miệng lên ngôi.
Nhóm vị hợp mùa nồm là những vị có tinh dầu thơm nhẹ, hậu hơi the: trần bì tức vỏ quýt phơi khô, vỏ bưởi, sả, bạc hà, gừng non thái lát, lá chanh. Điểm chung là uống vào thấy miệng nhẹ, thấy thơm, cái cảm giác ẩm ướt bí bách dịu đi ở mức cảm nhận khẩu vị. Trần bì là ngôi sao của mùa này: vỏ quýt phơi khô cho hương cam dịu, vị hơi the, rất hợp pha cùng vài vị hoa để bớt gắt. Bạn có thể đọc thêm về trần bì trong đồ uống thảo mộc để biết chọn loại vỏ nào và bảo quản ra sao.
Cách pha cho mùa nồm nên ở mức vừa: nước khoảng 90 độ, hãm 5 phút, uống ấm chứ không nóng bỏng. Vị the cần nhiệt độ ấm mới toả hương, để nguội thì bớt thơm. Nếu pha sả hoặc gừng tươi, đập dập rồi hãm trong ấm có nắp, không đun sôi lâu vì tinh dầu bay hết.
Thời điểm uống hợp là sau bữa trưa và cuối buổi chiều, lúc người dễ thấy uể oải trong không khí ẩm. Một tách trần bì ấm sau bữa cơm là nếp của nhiều gia đình miền Bắc, và với người làm văn phòng ngồi máy lạnh cả ngày trong mùa mưa, nó cũng là cách đổi vị dễ chịu, như đã nói ở bài trà thảo mộc cho dân văn phòng.
Bảo quản trong mùa nồm là chuyện đáng lưu ý nhất. Trà khô hút ẩm rất nhanh, để hở hai ngày là hoa mềm, có mùi. Hãy chia trà thành túi nhỏ dùng trong một hai tuần, đóng kín, để nơi khô, và không bao giờ cất trà trong tủ lạnh rồi lấy ra lấy vào vì hơi nước ngưng tụ sẽ làm trà mốc.
Việc làm được ngay hôm nay: kiểm tra hộp trà đang dùng, nếu thấy trà mềm hoặc có mùi lạ thì bỏ, đừng tiếc. Chuyển phần còn tốt sang hộp kín có gói hút ẩm.
Mùa thu hanh: vị hoa dịu, hợp buổi chiều tối
Mùa thu ở Việt Nam ngắn, nhưng là mùa của hương hoa. Hoa quế nở rộ tháng chín tháng mười, hoa nhài ướp trà vụ cuối, cúc chi vàng thu hoạch cuối thu. Không khí khô hanh, da và cổ họng dễ thấy khô, nên người ta chuộng những thức uống ấm vừa, có hương, uống vào buổi chiều tối khi trời se.
Nhóm vị hợp mùa thu là các vị hoa: hoa quế với hương ngọt như mật, hoa nhài với hương ngọt thanh, hoa hồng khô với hương dịu, cúc chi với hậu ngọt nhẹ. Đây là nhóm vị "để thưởng" hơn là "để giải khát", nên hợp với những khoảng lặng trong ngày.
Hoa quế đáng được nhắc riêng. Mùi hoa quế thoảng ngọt là mùi gắn với mùa thu trong ký ức nhiều người, và trong tách trà nó cho nốt ấm ngọt mà không cay như quế vỏ. Nếu bạn chưa quen với vị này, bài hoa quế trong đồ uống tả kỹ cách phối hoa quế với các vị khác.
Cách pha cho mùa thu cần nhẹ tay hơn mùa lạnh: nước 85 đến 90 độ, không sôi già, vì hoa gặp nước sôi già dễ mất hương và ra vị hơi đắng. Hãm 4 đến 5 phút trong ấm sứ hoặc thuỷ tinh có nắp để giữ hương. Uống khi còn ấm, không để nguội hẳn.
Thời điểm uống hợp nhất là chiều muộn và tối, sau khi xong việc. Nếu bạn đang tập cho mình một nếp khép lại ngày, tách trà hoa mùa thu là chỗ bắt đầu dễ nhất, giống như cách bài nghi thức trà buổi tối 15 phút mô tả: pha một ấm, tắt bớt đèn, uống chậm, không nhìn điện thoại.
Đây cũng là lúc hợp để nói về Trà Thanh Hương. Trà phối bốn vị hoa nhài, phục linh, hoa quế và trần bì, không chứa caffeine, hương thiên về hoa và cam quýt, nên rơi đúng vào nhóm vị mùa thu và hợp uống muộn. Nếu bạn muốn một loại trà vị hoa cho buổi tối mà không phải tự phối, có thể xem Trà Thanh Hương như một lựa chọn sẵn, và đọc bài Trà Thanh Hương là gì để biết rõ bốn vị và cách pha.
Việc làm được ngay hôm nay: chọn một buổi tối trong tuần, pha một tách trà vị hoa, uống chậm 15 phút không màn hình. Chỉ một buổi, xem bạn có muốn lặp lại không.
Mùa lạnh: vị ấm, pha nước sôi, uống nóng
Mùa đông miền Bắc và những đợt lạnh cuối năm ở miền Trung, miền Nam là mùa của các vị ấm. Đây là mùa mà tách trà nóng trong tay tự nó đã là một niềm vui, và nhóm vị cay ấm giúp niềm vui đó trọn hơn.
Nhóm vị hợp mùa lạnh gồm gừng già, quế vỏ, hoa quế, táo đỏ, cam thảo, trần bì, sả. Điểm chung là vị cay nhẹ hoặc ngọt ấm, hương đậm, uống vào thấy người "ấm lên" ở mức cảm giác: tay ấm vì ôm tách, cổ họng ấm vì nước nóng, và mũi ấm vì hương cay. Cảm giác ấm này là chuyện nhiệt độ và hương vị, còn việc giữ ấm cơ thể trong mùa lạnh vẫn phải nhờ quần áo đủ, bữa ăn đủ và ngủ đủ.
Cách pha cho mùa lạnh là ngược với mùa hè: nước sôi già 95 đến 100 độ, hãm lâu hơn 5 đến 7 phút, ủ kín để giữ nhiệt. Gừng nên thái lát mỏng hoặc đập dập, quế vỏ bẻ nhỏ. Nếu muốn ngọt, một thìa mật ong cho vào khi trà đã bớt nóng chứ không cho vào nước sôi. Ấm giữ nhiệt hoặc bình ủ là đồ dùng đáng đầu tư trong mùa này để không phải pha đi pha lại.
Thời điểm uống hợp là sáng sớm khi mới dậy và tối sau bữa cơm. Với vị gừng, quế, nên uống sau khi ăn chứ không uống lúc bụng rỗng, vì vị cay có thể làm bụng cồn cào với người nhạy cảm. Buổi tối muộn, nếu cần vị ấm mà nhẹ hơn, hoa quế và trần bì là lựa chọn dịu hơn gừng.
Một lưu ý về phối vị: mùa lạnh người ta hay có xu hướng bỏ tất cả vị ấm vào một ấm cho "đủ mạnh". Kết quả thường là một thứ nước cay nồng khó uống. Hãy chọn một vị chủ, một vị phụ: gừng với táo đỏ, quế với trần bì, hoa quế với hoa nhài. Hai vị là đẹp, ba vị là nhiều.
Việc làm được ngay hôm nay: mua một củ gừng già, thái lát mỏng phơi hai ngày nắng nhẹ rồi cất hộp kín. Cả mùa lạnh bạn có sẵn gừng khô để thả vào ấm.
Cùng một loại trà, đổi cách pha theo bốn mùa
Không phải ai cũng muốn giữ bốn năm loại trà trong nhà. Tin vui là với phần lớn trà thảo mộc, chỉ cần đổi ba thứ là đổi được cảm giác uống theo mùa: nhiệt độ nước, thời gian hãm, và nhiệt độ lúc uống.
Lấy ví dụ một loại trà hoa nhài phối vỏ cam quýt.
- Mùa hè: ủ lạnh qua đêm hoặc pha nước 80 độ hãm 3 phút rồi để nguội. Vị hoa nổi, vị the mờ, uống mát.
- Mùa nồm: pha 90 độ hãm 5 phút, uống ấm. Vị the của vỏ cam quýt nổi lên, miệng sạch.
- Mùa thu: pha 85 độ hãm 4 phút trong ấm có nắp, uống ấm vừa vào chiều tối. Hương hoa toả tốt nhất ở mức này.
- Mùa lạnh: pha 95 độ hãm 6 phút, ủ kín, uống nóng. Cả hoa lẫn cam quýt đậm hơn, ấm hơn.
Nguyên tắc chung dễ nhớ: trời càng lạnh, nước càng nóng, hãm càng lâu. Trời càng nóng, nước càng nguội, hãm càng ngắn. Và vị hoa sợ nước sôi già, vị rễ củ như gừng quế thì lại cần nước sôi già mới ra hết hương.
Nếu bạn chưa rõ mình hợp trà túi lọc hay trà rời cho cách pha này, bài trà túi lọc và trà rời khác nhau thế nào so sánh khá kỹ, và bài cách pha trà túi lọc đúng cách hướng dẫn từng bước cho người bận.
Xây tủ trà nhỏ đủ dùng cả năm
Nhiều người bắt đầu uống trà thảo mộc bằng cách mua một lượt sáu bảy loại, rồi nửa năm sau mở tủ thấy quá nửa đã hết hạn hoặc mất hương. Tủ trà gọn hơn thì dùng đều hơn.
Ba loại là đủ cho một năm:
- Một loại vị thanh nhẹ cho mùa nóng, ví dụ hoa nhài hoặc lá sen. Đây là loại dùng nhiều nhất về số tách, nên chọn hộp cỡ vừa.
- Một loại vị ấm cho mùa lạnh, ví dụ gừng khô hoặc quế. Dùng ít hơn về số tách nhưng mỗi lần dùng đậm hơn.
- Một loại vị hoa dùng được quanh năm cho buổi tối, không caffeine. Đây là loại "gối đầu giường", đổi cách pha theo mùa như mục trên. Trà Thanh Hương với bốn vị hoa nhài, phục linh, hoa quế, trần bì là một ví dụ của nhóm này.
Nếu ban ngày bạn muốn thêm một tách trà thảo mộc có hương đậm hơn để thay thói quen uống nhiều cà phê, Trà Tuệ Minh là loại trà túi lọc ban ngày của IKI, tiện cho người bận. Về giá, cả hai loại trà đều có mức niêm yết công khai trên trang sản phẩm, bài này không nhắc để tránh lỗi thời.
Mua bao nhiêu và mua khi nào: mua hộp nhỏ, dùng hết trong hai đến ba tháng, mua lại trước khi hết một tuần. Trà hoa mất hương nhanh nhất, nên mua sát mùa. Trà rễ củ như gừng, quế giữ được lâu hơn, có thể mua từ đầu mùa lạnh.
Cất ở đâu: hộp kín, nơi khô, tối, tránh gần bếp và gần cửa sổ nắng. Không để tủ lạnh. Ghi ngày mở hộp lên nắp bằng bút dạ, một mẹo nhỏ nhưng giúp bạn không phải đoán trà còn tốt hay không. Bài bảo quản trà thảo mộc giữ hương nói thêm về từng loại nguyên liệu.
Uống trà thảo mộc theo mùa cho cả nhà
Nếp uống bền nhất là nếp cả nhà cùng làm, và cả nhà thì nhiều khẩu vị. Người lớn tuổi thường thích vị ấm quanh năm, trẻ con thích vị ngọt nhẹ, người đi làm thích vị thơm để tỉnh táo. Uống theo mùa giúp bạn tìm được mẫu số chung dễ hơn.
Mùa nóng, một bình trà hoa nhài ủ lạnh hoặc nồi nước lá sen, râu ngô để nguội là thứ cả nhà uống được. Người lớn tuổi có thể pha riêng một tách ấm từ cùng loại trà nếu không quen uống mát.
Mùa nồm, một ấm trần bì sau bữa cơm cho cả nhà, thêm lát gừng non cho người thích ấm.
Mùa thu, một ấm trà hoa cho buổi tối, đây cũng là mùa dễ tập nếp "cả nhà uống trà, không ai cầm điện thoại" nhất vì trời đẹp, mọi người dễ ngồi lại.
Mùa lạnh, ấm gừng táo đỏ buổi sáng và ấm hoa quế buổi tối. Trẻ con thường thích táo đỏ vì ngọt, người già thích gừng vì ấm.
Với trẻ nhỏ, chỉ nên cho uống trà thảo mộc nhạt, không caffeine, lượng ít, và nếu bé có bệnh nền hay đang dùng thuốc thì hỏi bác sĩ trước. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú cũng nên hỏi ý kiến bác sĩ về từng loại thảo mộc cụ thể, vì không phải vị nào cũng hợp trong giai đoạn này.
Những sai lầm thường gặp khi uống trà thảo mộc theo mùa
Uống trà thay hẳn nước lọc trong mùa nóng. Trà nhạt bù nước tốt, nhưng cơ thể vẫn cần nước lọc là nguồn chính. Giữ tỉ lệ nước lọc nhiều hơn trà.
Bỏ nhiều vị ấm vào một ấm trong mùa lạnh. Kết quả là nước cay nồng, khó uống, và dễ cồn cào bụng. Một vị chủ, một vị phụ là đủ.
Pha trà hoa bằng nước sôi già. Hoa gặp nước 100 độ mất hương, ra vị đắng. Để nước nguội bớt một hai phút rồi mới rót.
Ngâm trà cả ngày trong bình. Trà hãm quá lâu chát và có mùi hầm, nhất là mùa nóng. Hãm xong gạn bã, cất trà nước riêng.
Mua theo mốt, không theo mùa. Mua sáu loại một lúc rồi để quá hạn. Ba loại theo ba mùa là đủ.
Trông đợi trà thảo mộc làm thay việc của bữa ăn và giấc ngủ. Trà thảo mộc là một phần của nếp sinh hoạt, không phải thuốc và không thay thế được ăn đủ, ngủ đủ, vận động đều. Nếu bạn có vấn đề sức khoẻ cụ thể, hãy gặp bác sĩ thay vì tự phối trà.
Bắt đầu tuần này: một kế hoạch đơn giản
Nếu bạn đang đọc bài này vào giữa tháng chín, trời miền Bắc bắt đầu hanh, miền Nam vẫn mưa, đây là kế hoạch bốn bước để vào nếp uống trà thảo mộc theo mùa mà không phải sắm sửa gì nhiều.
- Kiểm tra tủ trà hiện có. Bỏ trà mềm, có mùi lạ. Ghi ngày mở lên các hộp còn tốt.
- Chọn một vị cho mùa đang tới. Miền Bắc chọn vị hoa cho mùa thu; miền Nam đang mưa chọn vị the như trần bì, sả.
- Cố định một khung giờ. Chiều muộn hoặc tối sau bữa cơm, mỗi ngày một tách, cùng một giờ. Nếp hình thành từ giờ giấc, không từ số lượng.
- Đổi cách pha khi thời tiết đổi. Trời lạnh xuống thì nước nóng hơn, hãm lâu hơn. Không cần đổi loại trà ngay.
Trước khi chọn vị, nếu bạn muốn hiểu thêm cơ thể mình đang thiên về nóng hay lạnh, thích ấm hay thích mát, hãy làm bài kiểm tra thể trạng 90 giây của IKI. Kết quả gợi ý nhóm vị và nếp sinh hoạt hợp bạn, và bạn có thể xem trọn bộ trà thảo mộc IKI tại cửa hàng IKI để chọn một loại cho mùa đang tới.
Nguồn tham khảo
- Báo Sức khoẻ và Đời sống, Bộ Y tế: "Trà thảo dược mùa đông uống sao cho đúng để không phản tác dụng" và "5 loại trà thảo mộc làm mát cơ thể".
- Vinmec: "Tất cả điều cần biết về trà thảo mộc".
- Viện Dinh dưỡng TP. Hồ Chí Minh: "Dinh dưỡng theo y học cổ truyền" (nguyên tắc ăn uống thuận mùa).
- Báo Khánh Hoà: "Cách ăn uống, sinh hoạt thuận theo mùa xuân".
Bài viết chia sẻ nếp sinh hoạt và khẩu vị, không thay thế chẩn đoán hoặc tư vấn y khoa. Trà thảo mộc IKI là thực phẩm bổ sung, không phải thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.