Trong bếp nhà người Việt bây giờ thường có cả hai: một hộp trà túi lọc để pha vội buổi sáng, và một túi trà rời ai đó biếu dịp Tết vẫn nằm im trong tủ. Câu hỏi trà túi lọc và trà rời khác nhau thế nào vì thế rất hay được hỏi, nhưng câu trả lời quen thuộc trên mạng lại thường dừng ở một vế duy nhất: trà rời ngon hơn, trà túi lọc tiện hơn. Vế đó đúng một phần, và chính vì chỉ đúng một phần nên nó khiến nhiều người mua nhầm thứ không hợp với nếp sống của mình.
Bài viết này so sánh sòng phẳng sáu mặt: kích thước nguyên liệu, chất liệu túi lọc, khả năng kiểm soát liều, giá tính trên mỗi tách, thời gian và dụng cụ, cùng chuyện rác thải. Cuối bài là một bảng chọn theo hoàn cảnh sống, không phải một lời phán loại nào hơn. Ở đây chúng tôi chỉ bàn chuyện nguyên liệu, hương vị và cách dùng, không bàn công dụng sức khoẻ của bất kỳ loại thảo mộc nào.
Khác biệt gốc nằm ở kích thước lá, không nằm ở cái túi
Nếu chỉ được giữ lại một ý trong cả bài, hãy giữ ý này: cái túi không phải là điểm khác biệt, kích thước nguyên liệu bên trong mới là.
Trà rời giữ lá ở dạng lớn, có loại còn gần như nguyên vẹn, có loại là lá gãy vừa. Trà trong túi lọc truyền thống thì ngược lại, thường được nghiền nhỏ tới mức gần như vụn. Có hai lý do rất thực tế cho việc nghiền: phần vụn lọt qua miệng máy đóng gói dễ hơn, và phần vụn nhả nước nhanh hơn nhiều, hợp với kỳ vọng của người pha là ba phút phải có nước uống.
Từ khác biệt kích thước đó sinh ra gần như mọi khác biệt còn lại.
- Tốc độ nhả nước. Diện tích tiếp xúc với nước của trà vụn lớn hơn hẳn lá nguyên. Cùng một khoảng thời gian, túi lọc cho nước đậm màu sớm hơn, nhưng cũng chuyển sang chát sớm hơn nếu quên nhấc túi ra.
- Lớp hương. Phần tinh dầu tạo hương nằm trong lá, và mỗi lần nghiền là một lần hương bay bớt. Lá càng nhỏ, bề mặt tiếp xúc không khí càng lớn, hương càng nhanh nhạt trong thời gian lưu kho.
- Số nước hãm được. Lá lớn nhả từ từ nên còn dư cho nước thứ hai, thứ ba. Trà vụn đã cho gần hết ở nước đầu.
Điều cần nói cho công bằng: nghiền nhỏ không có nghĩa là nguyên liệu kém. Trên thị trường có cả hộp túi lọc dùng nguyên liệu chọn kỹ lẫn gói trà rời rẻ tiền để mốc trong kho. Hình thức đóng gói cho bạn biết cách trà sẽ nhả nước, chứ không cho biết trà tốt hay không tốt. Muốn biết điều thứ hai thì phải nhìn vào nguồn gốc vùng trồng, ngày sản xuất và cách bảo quản.
Túi lọc làm bằng gì, và vì sao nên đọc kỹ chi tiết này
Đây là phần mà rất ít người để ý, dù nó là thứ trực tiếp ngâm trong nước nóng của bạn mỗi ngày. Túi lọc trên thị trường Việt Nam chủ yếu thuộc ba nhóm.
Giấy lọc thực phẩm. Nhóm quen thuộc nhất, chính là loại túi vuông hoặc chữ nhật có dây và nhãn giấy. Giấy lọc đạt chuẩn phải làm từ nguyên liệu sạch, dùng loại không tẩy trắng hoặc tẩy theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, không chứa chất tạo màu. Ưu điểm là rẻ, phân huỷ được, và không để lại mùi lạ nếu là hàng đúng chuẩn.
Sợi ngô PLA. Đây là chất liệu của những túi hình kim tự tháp trong suốt mà bạn hay thấy ở dòng trà cao cấp hơn. PLA được làm từ tinh bột ngô lên men thành axit lactic rồi qua công đoạn công nghiệp tạo thành sợi. Túi kim tự tháp có khoảng trống lớn hơn nên lá trà nở ra được, gần với cách trà rời nhả nước hơn. Đổi lại, giá thành cao hơn túi giấy.
Lưới nylon. Bền, không rách, nhìn cũng trong suốt và bắt mắt, nên vài năm gần đây được dùng khá nhiều. Nhưng nylon là nhựa, và đó là lý do nhiều người tiêu dùng bắt đầu chọn cách né loại này khi có lựa chọn khác, nhất là với thói quen hãm nước rất nóng trong nhiều phút.
Với trà rời thì câu chuyện đơn giản hơn: không có túi, nên không có băn khoăn về chất liệu túi. Nhưng bù lại bạn cần một dụng cụ lọc, và chính dụng cụ đó lại quay về đúng câu hỏi cũ. Lưới lọc inox là lựa chọn bền và trung tính nhất; ấm có lõi lọc gốm hoặc thuỷ tinh cũng tốt; còn túi vải tự nhồi thì phải giặt sạch và phơi khô hẳn sau mỗi lần dùng.
Mỗi người có một nếp sinh hoạt và một mức ưu tiên khác nhau, nên chuyện chọn túi giấy hay ấm lọc inox không có đáp án chung. Nếu bạn chưa rõ nếp uống nào hợp với mình, bạn có thể thử kiểm tra thể trạng 90 giây để có một điểm khởi đầu rõ ràng hơn thay vì chọn theo cảm tính.
Kiểm soát liều lượng: 2 gram cố định và chuyện tự cân trà
Một túi trà lọc phổ biến chứa khoảng 2 gram trà, một số dòng đóng 2,5 gram, và với trà thảo mộc nhiều vỏ quả, rễ hay hoa thì có thể hơn vì nguyên liệu nhẹ mà cồng kềnh. Mức 2 gram này được tính cho khoảng 150 đến 200ml nước.
Con số ấy là ưu điểm và cũng là giới hạn.
Nó là ưu điểm vì bạn không cần cân, không cần đoán, không cần biết gì về trà cũng pha ra một tách ổn định. Với người mới, với văn phòng dùng chung, với khách đến nhà, sự ổn định đó đáng giá hơn nhiều so với vài phần trăm hương vị.
Nó là giới hạn vì mọi ly to hơn 200ml đều làm nước nhạt đi. Rất nhiều người phàn nàn trà túi lọc loãng, trong khi vấn đề chỉ là họ thả một túi 2 gram vào cái ly giữ nhiệt 400ml quen thuộc. Cách xử lý đơn giản: hoặc rót ít nước lại đúng 200ml, hoặc thả hai túi, chứ đừng hãm lâu gấp đôi vì hãm lâu chỉ làm chát chứ không làm đậm hương.
Trà rời cho bạn tự do ở chỗ này. Muốn nhạt thì cân 2 gram, muốn đậm thì 4 gram, muốn pha kiểu ấm nhỏ nhiều nước ngắn thì 6 gram cũng được. Với người đã quen uống trà, đây là lý do lớn nhất khiến họ không quay lại túi lọc. Cái giá phải trả là bạn cần một cái cân tiểu ly, hoặc ít nhất là vài tuần để tay quen với lượng.
Túi lọc bán cho bạn sự ổn định. Trà rời bán cho bạn quyền điều chỉnh. Bạn đang thiếu thứ nào hơn trong ngày của mình?
Giá trên mỗi tách: tính thử cho cả hai bên
So sánh giá hộp với giá gói là so sai, vì hai bên đóng gói khác nhau. Cách so đúng là quy về giá mỗi tách.
Với trà túi lọc, phép tính rất thẳng: lấy giá hộp chia cho số túi. Hộp 20 túi giá 160.000đ thì mỗi tách 8.000đ, và con số đó gần như không đổi vì mỗi túi chỉ dùng một lần, cùng lắm hãm lại một nước.
Với trà rời, phép tính có thêm một biến. Gói 100 gram giá 200.000đ, mỗi lần pha dùng 4 gram, tức 25 lần pha, mỗi lần 8.000đ. Nhưng nếu loại trà đó hãm được ba nước thì số tách thực tế lên 75, và giá mỗi tách rơi xuống khoảng 2.700đ.
Vì vậy kết luận thường gặp rằng trà rời đắt hơn chỉ đúng khi tính theo lần pha, và có thể sai hẳn khi tính theo tách uống. Ngược lại, trà rời cũng có một khoản chi phí ẩn mà ít ai cộng vào: bộ dụng cụ ban đầu, và phần trà bị hỏng vì bảo quản sai hoặc vì mua nhiều mà uống chậm. Túi lọc gần như không có khoản hao này, vì mỗi túi được đóng riêng và chỉ mở khi dùng.
Một điểm cần nói rõ để tránh hiểu lầm: giá cao không tự động đồng nghĩa với nguyên liệu tốt hơn, ở cả hai phía. Thứ đáng nhìn là bao bì có ghi rõ nơi sản xuất, vùng nguyên liệu, ngày sản xuất và hạn dùng hay không.
Thời gian và dụng cụ: đo bằng buổi sáng thật của bạn
Hãy thử đo bằng chính buổi sáng của bạn thay vì bằng lý thuyết.
Với túi lọc: đun nước, thả túi vào tách, chờ hãm, nhấc túi, bỏ túi vào thùng rác. Tổng thời gian thao tác của bạn khoảng một phút, phần còn lại là chờ. Không có gì phải rửa ngoài cái tách.
Với trà rời: đun nước, cân hoặc ước lượng trà, cho vào ấm hoặc lưới lọc, tráng trà nếu là trà lá lớn, hãm, rót ra, rồi sau đó đổ bã, rửa ấm, rửa lưới, phơi khô. Tổng thời gian thao tác khoảng ba đến năm phút, chưa kể phần dọn.
Chênh lệch hai đến bốn phút nghe rất nhỏ trên giấy. Nhưng đó chính là chênh lệch quyết định thói quen có sống được hay không. Một nếp uống đòi hỏi bốn phút thao tác vào lúc 6 giờ 45 sáng của người có con nhỏ thường sẽ chết trong vòng hai tuần, dù người đó thật lòng thích trà rời hơn.
Ngược lại, đúng bốn phút ấy lại là giá trị chính của trà rời vào buổi tối cuối tuần. Khi bạn không vội, chuỗi thao tác chậm rãi ấy tự nó là phần dễ chịu nhất của việc uống trà, chứ không phải là chi phí.
Rác thải và bảo quản: hai mặt ít được nhắc
Về rác, trà rời thắng rõ ràng. Bã trà là rác hữu cơ, bỏ vào gốc cây được, không kèm theo giấy, ghim, dây và nhãn. Một hộp trà túi lọc 20 túi để lại 20 bộ túi kèm dây và nhãn, cộng thêm lớp bao thiếc lẻ nếu là loại đóng gói từng túi.
Nếu bạn dùng túi lọc và muốn nhẹ tay hơn với rác, có hai việc dễ làm: chọn loại túi giấy hoặc sợi ngô thay vì lưới nylon, và tách phần bã ra khỏi túi trước khi bỏ nếu bạn có chỗ ủ rác hữu cơ.
Về bảo quản thì tình thế đảo lại, và túi lọc thắng.
- Túi lọc được định lượng và đóng kín từng gói, nên phần chưa dùng không tiếp xúc không khí. Hộp mở ra rồi vẫn giữ hương khá lâu.
- Trà rời cần lọ kín, tránh ánh sáng, tránh ẩm và đặc biệt tránh mùi lạ, vì trà hút mùi rất nhanh. Để cạnh hộp cà phê hay lọ tiêu là vài tuần sau hương trà lẫn hẳn. Ở khí hậu nồm ẩm của miền Bắc, đây không phải chuyện lý thuyết.
Nói cách khác, trà rời cho hương tốt hơn lúc đầu, nhưng đòi hỏi bạn giữ được hương ấy. Túi lọc cho hương khiêm tốn hơn nhưng giữ hộ bạn phần lớn công việc bảo quản.
Trà thảo mộc và trà từ lá chè: một khác biệt hay bị trộn lẫn
Có một nhầm lẫn rất phổ biến khi so hai loại: gộp chung mọi thứ gọi là trà vào một rổ.
Thực ra cần tách làm hai nhóm.
Nhóm làm từ lá cây chè gồm trà xanh, trà đen, trà ô long, bạch trà. Nhóm này nhạy với nhiệt độ và thời gian hãm, dễ chát nếu pha sai, và là nhóm mà khác biệt giữa lá nguyên với lá nghiền thể hiện rõ nhất trong tách.
Nhóm trà thảo mộc làm từ hoa, lá, vỏ quả, rễ hoặc hạt của các cây khác, không phải cây chè. Nhóm này chịu nước nóng gần sôi tốt hơn, cần hãm lâu hơn, khoảng năm đến bảy phút, và hầu như không chát dù hãm lâu vì trong đó không có lá chè.
Vì sao khác biệt này quan trọng khi chọn giữa hai hình thức đóng gói? Vì nguyên liệu thảo mộc vốn đã cồng kềnh và cứng, nên việc cắt nhỏ để vào túi lọc không làm mất mát nhiều như với lá chè. Một túi trà thảo mộc đóng gói tử tế có thể cho tách nước rất gần với cách bạn tự hãm từ nguyên liệu rời. Đây cũng là lý do phần lớn trà thảo mộc trên thị trường chọn dạng túi lọc, và đó là lựa chọn hợp lý chứ không phải cách làm cho rẻ.
Trong nhóm thảo mộc túi lọc, Trà Tuệ Minh là một ví dụ quen thuộc cho nếp uống ấm ban ngày, làm theo dạng túi lọc từ nguồn nguyên liệu của hợp tác xã Nam Dược Tản Viên Sơn. Nếu bạn muốn xem kỹ thành phần, quy cách và cách pha trước khi quyết định, bài Trà Tuệ Minh là gì trình bày đầy đủ những thông tin đó. Với nếp uống buổi tối, khi người ta thường muốn một thức uống ấm nhẹ không kèm vị chát, Trà Thanh Hương là một lựa chọn khác cùng dạng túi lọc.
Bảng chọn theo hoàn cảnh sống
Thay vì hỏi loại nào tốt hơn, hãy đối chiếu với hoàn cảnh của bạn.
Nên để trà túi lọc làm nền nếu bạn:
- có buổi sáng gấp gáp, thường vừa pha vừa làm việc khác;
- uống trà ở văn phòng, nơi không có chỗ rửa ấm và phơi lưới lọc;
- hay đi công tác, đi du lịch, cần thứ gọn nhẹ bỏ vào vali;
- pha cho nhiều người cùng lúc với khẩu vị khác nhau, mỗi người một tách riêng;
- mới bắt đầu uống trà và chưa muốn học phần kỹ thuật.
Nên chọn trà rời nếu bạn:
- có ít nhất một khoảng mười lăm phút thảnh thơi trong ngày dành cho việc pha;
- thích tự điều chỉnh độ đậm nhạt theo tâm trạng và theo mùa;
- muốn hãm nhiều nước từ cùng một lượng trà để giảm giá mỗi tách;
- có chỗ bảo quản tử tế: lọ kín, nơi khô, xa mùi lạ;
- coi việc pha trà là một phần của nghỉ ngơi chứ không phải một việc phải làm cho xong.
Nên dùng cả hai nếu bạn thấy mình nằm ở cả hai danh sách trên, điều rất hay xảy ra. Đây thực ra là cách phổ biến nhất trong các gia đình uống trà đều: túi lọc cho ngày thường, trà rời cho cuối tuần và cho khách.
Bảy ngày để tự tìm ra loại hợp với mình
Nếu vẫn phân vân, hãy thử một tuần quan sát thay vì đọc thêm bài so sánh.
- Ngày 1 và 2: giữ nguyên thói quen hiện tại, chỉ ghi lại bạn pha trà lúc mấy giờ và mất bao lâu.
- Ngày 3: pha bằng túi lọc, rót đúng 200ml nước cho một túi, hãm đúng thời gian ghi trên bao bì, nhấc túi ra và không ép vắt. So với tách bạn vẫn pha thường ngày.
- Ngày 4: vẫn túi lọc, nhưng thử hãm lại nước thứ hai ngay sau đó với ít nước hơn, để biết loại trà nhà mình còn dư bao nhiêu ở nước hai.
- Ngày 5: pha trà rời nếu nhà có sẵn, cân khoảng 4 gram cho 200ml, và bấm giờ toàn bộ quá trình kể cả rửa dọn.
- Ngày 6: vẫn trà rời, nhưng hãm ba nước liên tiếp và ghi lại nước nào bạn thích nhất.
- Ngày 7: nhìn lại sáu ngày. Câu hỏi quyết định không phải tách nào ngon nhất, mà là cách pha nào bạn sẽ còn làm vào tuần thứ tư.
Cách kiểm tra ấy đáng tin hơn mọi bảng so sánh, kể cả bảng trong bài này, vì nó đo bằng chính lịch sinh hoạt của bạn. Nếu bạn muốn đi xa hơn phần kỹ thuật pha, bài Cách pha trà túi lọc đúng cách đi chi tiết vào nhiệt độ theo từng nhóm trà và các lỗi hay gặp, còn bài Uống trà đúng cách nói về thời điểm và liều lượng trong ngày.
Năm hiểu lầm thường gặp
"Trà túi lọc là trà phế phẩm." Cách nói này từng đúng với một giai đoạn và một phân khúc, khi phần lá gãy và vụn còn lại sau khi sàng được tận dụng để đóng túi. Nhưng hiện nay có nhiều dòng túi lọc dùng nguyên liệu chọn riêng, và có cả túi kim tự tháp chứa lá lớn. Xem bao bì và nguồn gốc đáng tin hơn xem hình thức đóng gói.
"Hãm càng lâu càng đậm." Sai với cả hai loại, và sai rõ nhất với trà từ lá chè. Sau một ngưỡng thời gian nhất định, thứ tiếp tục nhả ra là tanin, tức là vị chát, chứ không phải hương. Muốn đậm thì tăng lượng trà, không phải tăng thời gian.
"Trà rời lúc nào cũng đắt hơn." Đắt hơn theo gói thì thường đúng, nhưng theo tách thì không nhất thiết, vì phần lớn trà rời lá lớn hãm được nhiều nước. Hãy chia lại theo số tách trước khi kết luận.
"Túi lọc nào cũng như nhau." Chất liệu túi khác nhau và ảnh hưởng thật đến trải nghiệm. Túi giấy, túi sợi ngô và lưới nylon không giống nhau về cả cảm giác lẫn cách bạn xử lý rác sau đó.
"Đã chọn thì phải chọn hẳn một bên." Đây là hiểu lầm tốn kém nhất, vì nó khiến người ta bỏ hẳn một lựa chọn phù hợp với phần lớn các ngày trong tuần. Hai loại này không cạnh tranh, chúng phục vụ hai hoàn cảnh khác nhau trong cùng một cuộc sống.
Kết: chọn theo nếp sống, không chọn theo thứ hạng
Trà túi lọc và trà rời khác nhau ở kích thước nguyên liệu, chất liệu bao gói, mức tự do khi cân liều, giá tính theo tách, thời gian thao tác và lượng rác để lại. Sáu khác biệt ấy không xếp được thành một thứ hạng, vì mỗi khác biệt lại có lợi cho một hoàn cảnh khác nhau.
Nếu ngày của bạn nhiều việc và bạn muốn giữ được thói quen uống ấm đều đặn, túi lọc là thứ giúp thói quen ấy sống sót. Nếu bạn có những khoảng thời gian chậm và muốn dùng chúng cho một việc tử tế với chính mình, trà rời trả lại đúng thứ bạn bỏ vào. Và nếu bạn có cả hai kiểu ngày, hãy giữ cả hai loại trong bếp.
Mỗi người một nếp sinh hoạt, một thể trạng và một khẩu vị. Nếu bạn muốn một điểm khởi đầu cụ thể hơn cho nếp chăm sóc hằng ngày của mình thay vì tự đoán, hãy thử kiểm tra thể trạng 90 giây rồi đối chiếu với thói quen uống hiện tại. Bạn cũng có thể ghi lại nếp uống của mình mỗi ngày trong App IKI để nhìn ra nhịp thật của bản thân sau vài tuần.
Nguồn tham khảo
- Bách hoá XANH, "Những lưu ý khi uống trà túi lọc" — định lượng phổ biến mỗi túi trà và khuyến nghị về lượng dùng trong ngày.
- Tea Machines, "Giấy lọc trà túi lọc được làm từ nhiều loại vật liệu khác nhau" — phân loại chất liệu túi lọc: giấy, sợi ngô PLA và lưới nylon.
- Quân Trà, "Trà lá rời, trà gói kim tự tháp và trà túi lọc khác nhau thế nào" — khác biệt về kích thước nguyên liệu và ảnh hưởng tới hương vị.