Có những buổi sáng vừa thức dậy, bước chân đầu tiên xuống giường đã thấy đầu gối cứng đờ, phải đứng một lúc cho khớp "trơn" ra mới đi lại được. Có người lên xuống cầu thang nghe khớp gối lạo xạo, ngồi xổm rồi đứng lên thấy đau nhói. Những biểu hiện quen thuộc ấy thường được gọi chung là đau xương khớp, và phần lớn liên quan đến thoái hoá khớp, dạng bệnh khớp phổ biến nhất theo tuổi tác. Hiểu đúng về nó giúp bạn biết khi nào cần lo lắng và làm gì để giữ khớp bền hơn theo năm tháng.
Bài viết cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán của bác sĩ.
Thoái hoá khớp là gì
Ở mỗi khớp, hai đầu xương gặp nhau được bao bọc bởi một lớp sụn trơn láng, đóng vai trò như tấm đệm giúp xương trượt lên nhau nhẹ nhàng và giảm sốc khi vận động. Bao quanh khớp còn có dịch khớp bôi trơn, dây chằng và cơ giữ vững.
Thoái hoá khớp xảy ra khi lớp sụn đệm này dần hao mòn, bào mỏng và mất đi độ trơn láng theo thời gian. Khi sụn mỏng đi, khoảng đệm giữa hai đầu xương thu hẹp lại. Ở giai đoạn nặng, sụn có thể mòn đến mức xương cọ trực tiếp vào xương, gây đau và hạn chế vận động. Cơ thể phản ứng lại bằng cách hình thành các gai xương ở rìa khớp, khiến khớp thô ráp và biến dạng dần.
Đây là quá trình diễn ra từ từ qua nhiều năm, thường gặp nhất ở những khớp chịu tải trọng lớn và hoạt động nhiều như khớp gối, khớp háng, cột sống thắt lưng, đốt sống cổ, cùng các khớp nhỏ ở bàn tay. Vì tiến triển chậm nên nhiều người chỉ để ý khi cơn đau đã ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt.
Dấu hiệu thường gặp
Triệu chứng của thoái hoá khớp tích tụ dần theo thời gian chứ hiếm khi xuất hiện đột ngột. Các nguồn y khoa trong nước và quốc tế mô tả khá thống nhất những biểu hiện điển hình sau:
- Đau tại khớp khi vận động. Cơn đau tăng lên khi đi lại, leo cầu thang, ngồi xổm, mang vác, và thường dịu bớt khi nghỉ ngơi. Đây là dấu hiệu sớm và phổ biến nhất.
- Cứng khớp buổi sáng. Khớp bị cứng, khó cử động vào lúc mới ngủ dậy hoặc sau khi ngồi yên một lúc lâu. Tình trạng cứng này thường kéo dài không lâu, chỉ chừng vài chục phút rồi giảm khi cử động trở lại.
- Tiếng lạo xạo trong khớp. Khi co duỗi, khớp có thể phát ra tiếng lục cục, lạo xạo do các bề mặt không còn trơn láng.
- Giảm biên độ vận động. Khớp khó gập duỗi hết mức như trước, cảm giác vướng, kém linh hoạt.
- Sưng và đau khi ấn. Ở giai đoạn tiến triển, khớp có thể hơi sưng, ấm, đau khi ấn vào, kèm yếu và teo nhẹ các cơ quanh khớp.
Khi bệnh nặng, một số trường hợp khớp bị biến dạng, lệch trục, khiến dáng đi thay đổi, đi lại khó khăn và dễ mất thăng bằng. Ở bàn tay, các khớp ngón có thể nổi lên những cục cứng ở đốt ngón.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Thoái hoá khớp được chia thành hai nhóm nguyên nhân. Nhóm nguyên phát, hay còn gọi là vô căn, gắn liền với quá trình lão hoá tự nhiên: theo tuổi tác, thành phần trong sụn khớp thay đổi, khả năng tự phục hồi của sụn giảm dần nên sụn dễ bào mòn hơn. Nhóm thứ phát là khi có một nguyên nhân xác định được làm khớp hư sớm hơn bình thường, chẳng hạn chấn thương cũ hoặc dị tật khớp.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ thoái hoá khớp được ghi nhận gồm:
- Tuổi cao. Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu, vì sụn lão hoá dần theo thời gian.
- Thừa cân, béo phì. Trọng lượng lớn tạo áp lực nặng lên các khớp chịu tải như gối và háng. Ngoài ra, mô mỡ còn sinh ra những chất có thể góp phần gây viêm quanh khớp.
- Giới tính. Phụ nữ, đặc biệt sau tuổi mãn kinh, có tỉ lệ mắc cao hơn.
- Chấn thương khớp. Những tổn thương do tai nạn hay chơi thể thao, kể cả đã xảy ra nhiều năm trước, đều có thể làm tăng nguy cơ thoái hoá về sau.
- Vận động khớp quá mức và lặp lại. Công việc phải quỳ, ngồi xổm, bê vác nặng hoặc thực hiện một động tác lặp đi lặp lại lên cùng một khớp trong thời gian dài.
- Yếu cơ và khớp lỏng lẻo. Cơ quanh khớp yếu không nâng đỡ tốt, khiến khớp chịu lực không đều.
- Yếu tố di truyền. Một số người mang đặc điểm sụn khớp kém bền do gen, dẫn đến khớp hư nhanh hơn.
- Mật độ xương và một số bệnh lý khớp khác cũng được xem là yếu tố góp phần.
Việc nhận diện các yếu tố nguy cơ giúp bạn hiểu vì sao mình dễ bị đau khớp và chủ động điều chỉnh những gì có thể thay đổi được, như cân nặng và thói quen vận động.
Khi nào cần đi khám bác sĩ
Nhiều người có thói quen chịu đựng cơn đau khớp trong thời gian dài, tự mua thuốc giảm đau dùng qua ngày mà không đi khám. Điều này có thể che lấp diễn tiến thật của bệnh. Bạn nên chủ động đến gặp bác sĩ khi:
- Đau khớp kéo dài nhiều tuần không thuyên giảm, hoặc ngày càng đau hơn dù đã nghỉ ngơi.
- Cứng khớp, đau khiến việc đi lại, lên xuống cầu thang, cầm nắm hay sinh hoạt hằng ngày trở nên khó khăn.
- Khớp sưng, nóng, đỏ rõ, hoặc bắt đầu có dấu hiệu biến dạng, lệch trục.
- Cơn đau làm bạn mất ngủ, ảnh hưởng đến tâm trạng và chất lượng sống.
Có những biểu hiện cần được xem là dấu hiệu cảnh báo, nên đi khám sớm để bác sĩ loại trừ các nguyên nhân khác ngoài thoái hoá:
- Khớp sưng to đột ngột, rất đau, kèm sốt. Đây có thể là biểu hiện nhiễm trùng khớp hoặc một dạng viêm khớp khác cần can thiệp y tế kịp thời.
- Cứng khớp buổi sáng kéo dài rất lâu, đau nhiều khớp cùng lúc và đối xứng hai bên, có thể gợi ý một bệnh khớp viêm khác biệt với thoái hoá.
- Khớp đau kèm sụt cân, mệt mỏi toàn thân không rõ lý do.
Khi thăm khám, bác sĩ sẽ hỏi bệnh, khám khớp và có thể chỉ định chụp X-quang hoặc xét nghiệm để xác định mức độ và loại trừ nguyên nhân khác. Việc lựa chọn hướng chăm sóc và can thiệp là quyết định chuyên môn của bác sĩ, tuỳ theo giai đoạn và tình trạng riêng của mỗi người.
Chăm sóc và phòng ngừa qua lối sống
Thoái hoá khớp gắn với tuổi tác nên không thể ngăn hoàn toàn, nhưng nhiều thói quen sống có thể giúp giảm gánh nặng lên khớp, hạn chế đau và giữ khớp vận động tốt lâu hơn. Những gợi ý dưới đây là cách chăm sóc chung, không phải phương pháp xử trí thay cho chỉ định của bác sĩ.
Giữ cân nặng hợp lý. Đây là một trong những điều có ảnh hưởng lớn nhất đến khớp gối và háng. Cân nặng vừa phải giúp giảm rõ áp lực đè lên các khớp chịu tải, từ đó giảm bớt cảm giác đau. Việc kiểm soát cân nặng nên thực hiện qua ăn uống cân bằng và vận động đều đặn.
Vận động phù hợp, đều đặn và nhẹ nhàng. Nghỉ hoàn toàn không tốt cho khớp, vì cơ quanh khớp sẽ yếu đi. Các hình thức vận động ít gây sốc lên khớp như đi bộ, bơi lội, đạp xe, thái cực quyền hay các bài tập kéo giãn được nhiều chuyên gia khuyến khích. Vận động giúp cơ quanh khớp khoẻ hơn, nâng đỡ khớp tốt hơn và duy trì độ linh hoạt. Hãy bắt đầu từ từ và tăng dần, tránh những động tác gây đau nhói.
Bảo vệ khớp trong sinh hoạt. Chú ý tư thế đúng khi ngồi, đứng, mang vác. Hạn chế ngồi xổm, quỳ gối lâu, bê vật nặng sai cách. Khi nâng đồ, hãy dùng lực từ chân thay vì gập cong lưng đột ngột.
Chăm sóc bữa ăn. Một chế độ ăn cân bằng, giàu rau xanh, trái cây, đủ đạm và các dưỡng chất cho xương như canxi và vitamin D góp phần vào sức khoẻ chung của hệ vận động. Ăn uống điều độ cũng hỗ trợ giữ cân nặng ổn định.
Nghỉ ngơi hợp lý và lắng nghe cơ thể. Xen kẽ vận động với nghỉ ngơi, tránh dồn ép một khớp làm việc quá sức trong thời gian dài. Chườm ấm hoặc chườm mát có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời cho một số người, nhưng nếu đau kéo dài thì vẫn nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Thoái hoá khớp có phải chỉ người già mới bị không? Tuổi cao là yếu tố nguy cơ hàng đầu, nhưng không phải chỉ người lớn tuổi mới gặp. Người trẻ từng chấn thương khớp, thừa cân, hoặc làm công việc gây áp lực lặp lại lên khớp cũng có thể bị thoái hoá sớm. Vì vậy, chăm sóc khớp nên bắt đầu từ khi còn khoẻ.
Nghe khớp kêu lạo xạo khi cử động có đáng lo không? Tiếng kêu ở khớp không phải lúc nào cũng là bệnh; nhiều người có tiếng khớp mà không đau. Điều đáng lưu ý là khi tiếng lạo xạo đi kèm đau, sưng, cứng khớp hoặc giảm vận động. Khi đó bạn nên đi khám để bác sĩ đánh giá.
Bị đau khớp thì nên nghỉ ngơi hay vận động? Nghỉ hoàn toàn trong thời gian dài thường khiến cơ yếu và khớp cứng thêm. Ngược lại, vận động nhẹ nhàng phù hợp lại có lợi cho khớp. Nguyên tắc là chọn các bài ít gây sốc, tập vừa sức và tránh động tác làm đau tăng. Nếu chưa rõ mức độ nào phù hợp, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu.
Duy trì cân nặng hợp lý giúp ích thế nào cho khớp? Với các khớp chịu tải như gối và háng, mỗi phần trọng lượng dư đều làm tăng áp lực lên khớp khi đi lại. Giữ cân nặng ở mức hợp lý giúp giảm bớt lực đè này, nhờ đó nhiều người thấy đỡ đau và vận động dễ hơn. Đây là một trong những thay đổi lối sống được khuyến khích nhiều nhất.
Thời tiết thay đổi có làm khớp đau hơn không? Một số người cảm thấy khớp nhức hơn khi trời trở lạnh hoặc ẩm. Cảm nhận này có thật với nhiều người, dù cơ chế chưa hoàn toàn rõ ràng. Giữ ấm khớp, vận động nhẹ và mặc đủ ấm khi trời lạnh có thể giúp dễ chịu hơn.
Lời kết
Thoái hoá khớp là một phần của quá trình lão hoá tự nhiên, nhưng mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống lại phụ thuộc nhiều vào cách chúng ta chăm sóc khớp mỗi ngày. Đau khớp kéo dài không phải điều nên âm thầm chịu đựng, cũng không phải điều để tự xử lý qua loa. Lắng nghe những tín hiệu sớm như cứng khớp buổi sáng hay đau khi vận động, kết hợp giữ cân nặng hợp lý, vận động đều và thăm khám đúng lúc, chính là cách giữ cho đôi khớp phục vụ bạn bền bỉ hơn.
Bài viết cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán của bác sĩ. Khi đau khớp kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, bạn hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa tư vấn.
---
Nguồn tham khảo: Vinmec, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Bệnh viện Hồng Ngọc và các chuyên trang bệnh học về thoái hoá khớp; Mayo Clinic (Osteoarthritis – Symptoms and causes); NIAMS (Viện Quốc gia về Viêm khớp, Cơ xương và Da – Hoa Kỳ).