Ngồi xổm một lúc rồi đứng dậy, bàn chân tê rần như có kiến bò. Ngủ đè lên cánh tay, tỉnh dậy thấy tay như "chết" mất một lúc mới có lại cảm giác. Những trải nghiệm ấy hầu như ai cũng từng gặp và thường tự hết rất nhanh. Nhưng khi tê bì chân tay xuất hiện thường xuyên, kéo dài, lan rộng hoặc kèm theo các biểu hiện khác, đó lại có thể là tín hiệu mà cơ thể muốn nhắc bạn đi kiểm tra. Bài viết này giúp bạn phân biệt tê bì thoáng qua vô hại với tê bì cần được bác sĩ đánh giá.
Bài viết cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán của bác sĩ.
Tê bì chân tay là gì
Tê bì chân tay là tình trạng giảm hoặc mất cảm giác tạm thời ở tay, chân, thường kèm cảm giác châm chích như bị nhiều mũi kim nhỏ đâm nhẹ, kiến bò, hoặc đôi khi nóng ran. Cảm giác này bắt nguồn từ hệ thần kinh, cụ thể là các dây thần kinh cảm giác dẫn truyền tín hiệu từ da và cơ về tủy sống và não. Khi đường dẫn truyền này bị chèn ép, thiếu máu nuôi hoặc tổn thương, tín hiệu bị gián đoạn và ta cảm nhận thành tê bì.
Về mặt phân loại, có thể chia tê bì thành hai nhóm để dễ hiểu. Nhóm thứ nhất là tê bì sinh lý, mang tính tạm thời, do một tư thế hay hoàn cảnh cụ thể gây ra và biến mất khi hoàn cảnh đó chấm dứt. Nhóm thứ hai là tê bì do bệnh lý, tức tê bì là biểu hiện hoặc biến chứng của một tình trạng sức khoẻ tiềm ẩn cần được quan tâm. Việc phân biệt hai nhóm này rất quan trọng, vì cách ứng xử với chúng khác nhau.
Dấu hiệu thường gặp
Tê bì có thể biểu hiện ở nhiều dạng khác nhau tuỳ nguyên nhân và vị trí. Những biểu hiện hay gặp gồm:
- Cảm giác tê rần, kim châm hoặc kiến bò ở đầu ngón tay, ngón chân, bàn tay, bàn chân.
- Giảm cảm giác, sờ vào thấy "mơ hồ" hơn bình thường, đôi khi cầm nắm kém chắc.
- Cảm giác nóng rát hoặc như có luồng điện chạy dọc chi.
- Tê lan dần từ đầu ngón lên bàn tay, cẳng tay, hoặc từ bàn chân lên cẳng chân.
- Yếu cơ nhẹ, tay chân nặng nề, kém linh hoạt khi tê kéo dài.
Điểm mấu chốt để tự quan sát là bối cảnh và diễn tiến. Tê bì sinh lý thường xuất hiện rõ ràng sau một tư thế cố định lâu và hết nhanh khi bạn đổi tư thế, cử động, xoa bóp cho máu lưu thông lại. Ngược lại, tê bì đáng lưu ý thường lặp đi lặp lại nhiều lần, kéo dài, xuất hiện cả khi nghỉ ngơi hay về đêm, lan rộng dần, hoặc đi kèm những triệu chứng khác như đau, yếu cơ, thay đổi dáng đi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Danh sách nguyên nhân gây tê bì chân tay khá dài, từ những lý do rất đơn giản đến các bệnh lý cần theo dõi. Các nguồn y khoa trong nước và quốc tế thường nhóm lại như sau.
Nguyên nhân cơ học, tạm thời (tê bì sinh lý). Đây là những trường hợp phổ biến và thường lành tính:
- Ngồi lâu, đứng lâu, ngồi xổm quá lâu, bắt chéo chân.
- Ngủ sai tư thế, gối đầu lên tay, đè lên cánh tay khi ngủ.
- Làm việc bên máy tính liên tục, lái xe nhiều giờ, lao động một động tác lặp lại.
- Thời tiết lạnh làm mạch máu co lại, giảm lưu thông tạm thời.
Những trường hợp này thường hết sau khi thay đổi tư thế và vận động trở lại.
Nguyên nhân bệnh lý. Khi tê bì lặp lại và kéo dài, nó có thể liên quan đến một số tình trạng sức khoẻ, trong đó đáng chú ý:
- Bệnh lý cột sống. Thoái hoá cột sống cổ hoặc thắt lưng, thoát vị đĩa đệm gây chèn ép rễ thần kinh, dẫn tới tê lan xuống tay hoặc chân. Đây là một nhóm nguyên nhân rất thường gặp.
- Hội chứng ống cổ tay. Dây thần kinh giữa bị chèn ép ở cổ tay, gây tê các ngón tay, hay gặp ở người dùng tay lặp lại nhiều.
- Bệnh thần kinh ngoại biên do đái tháo đường. Đường huyết cao kéo dài có thể làm tổn thương các dây thần kinh, thường bắt đầu ở bàn chân. Tê bì có thể là một dấu hiệu cảnh báo biến chứng này.
- Thiếu một số vi chất, chẳng hạn nhóm vitamin B liên quan đến chức năng thần kinh.
- Các bệnh lý thần kinh ngoại biên khác do rối loạn tự miễn, ảnh hưởng của rượu, tuyến giáp, chấn thương, hoặc khối u chèn ép dây thần kinh.
- Vấn đề tuần hoàn làm giảm máu nuôi đến chi.
Một điểm được y văn nhấn mạnh là khi nhiều dây thần kinh bị ảnh hưởng, triệu chứng thường bắt đầu và rõ nhất ở bàn chân, vì đây là điểm cuối của những dây thần kinh dài nhất và dễ tổn thương nhất trong cơ thể. Vì danh sách nguyên nhân rộng như vậy, tê bì kéo dài không nên tự phán đoán, mà cần bác sĩ khám để tìm đúng gốc rễ.
Khi nào cần đi khám bác sĩ
Phần lớn các cơn tê thoáng qua do tư thế là vô hại và không cần lo lắng. Tuy nhiên, bạn nên chủ động đi khám khi tê bì có những đặc điểm sau:
- Tê bì lặp lại thường xuyên, kéo dài, không rõ liên quan đến tư thế, hoặc xuất hiện cả khi nghỉ ngơi và về đêm.
- Tê lan rộng dần, ngày càng nặng hơn theo thời gian.
- Tê kèm yếu cơ, cầm nắm khó, đi lại loạng choạng, hoặc kèm đau vùng cổ gáy, thắt lưng lan xuống chi.
- Tê chân ở người có bệnh đái tháo đường, kèm vết thương ở bàn chân lâu lành.
Có những dấu hiệu cần được xem là khẩn cấp, nên đến cơ sở y tế ngay vì có thể liên quan đến tình trạng nghiêm trọng:
- Tê hoặc yếu xuất hiện đột ngột, đặc biệt ở một bên cơ thể, kèm méo miệng, nói khó, mắt mờ hay chóng mặt dữ dội. Đây có thể là biểu hiện của đột quỵ và cần cấp cứu tức thì.
- Tê bì xuất hiện sau chấn thương vùng đầu, cổ hoặc lưng.
- Mất kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện kèm theo tê yếu hai chân.
- Vết loét ở bàn chân bị nhiễm trùng hoặc không lành, kèm tê bì.
Khi thăm khám, bác sĩ sẽ hỏi bệnh, khám thần kinh và có thể chỉ định các xét nghiệm hay chẩn đoán hình ảnh để tìm nguyên nhân. Điều quan trọng là tê bì kéo dài có thể xuất phát từ nhiều gốc rễ khác nhau, nên việc xác định đúng nguyên nhân là bước cần thiết trước khi có hướng chăm sóc phù hợp do bác sĩ chỉ định.
Chăm sóc và phòng ngừa qua lối sống
Với những cơn tê bì thoáng qua và để giảm nguy cơ nói chung, một vài thói quen sống giúp hệ thần kinh và tuần hoàn hoạt động tốt hơn. Đây là gợi ý chăm sóc chung, không phải cách xử trí thay cho tư vấn của bác sĩ, nhất là khi tê bì đã kéo dài.
Tránh giữ nguyên một tư thế quá lâu. Đây là điều đơn giản nhưng hiệu quả với tê bì cơ học. Nếu công việc buộc bạn ngồi hoặc đứng nhiều, hãy thay đổi tư thế và vận động vài phút mỗi giờ. Với người làm việc bên máy tính, chú ý tư thế cổ tay và nghỉ ngắn giữa giờ giúp giảm áp lực lên dây thần kinh.
Vận động đều đặn. Đi bộ, các bài kéo giãn nhẹ nhàng và vận động vừa sức giúp máu lưu thông tốt và giữ cơ khớp linh hoạt. Vận động cũng có lợi cho việc kiểm soát đường huyết và cân nặng, hai yếu tố liên quan đến sức khoẻ thần kinh.
Chú ý bữa ăn cân bằng. Chế độ ăn đủ chất, giàu rau xanh, trái cây và các thực phẩm chứa nhóm vitamin B tự nhiên góp phần cho hoạt động bình thường của hệ thần kinh. Ăn uống điều độ, hạn chế rượu bia cũng là những điều được khuyến khích.
Giữ ấm cơ thể khi trời lạnh, đặc biệt là bàn tay và bàn chân, để mạch máu không co thắt quá mức.
Với người có bệnh nền như đái tháo đường, việc theo dõi đường huyết đều đặn và chăm sóc bàn chân hằng ngày theo hướng dẫn của bác sĩ là rất quan trọng, vì tê bì có thể là dấu hiệu sớm của biến chứng thần kinh cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Tê tay chân khi ngủ dậy có phải là bệnh không? Phần lớn không. Tê do đè lên tay hoặc nằm sai tư thế khi ngủ là hiện tượng cơ học, thường hết nhanh sau khi bạn cử động và để máu lưu thông trở lại. Chỉ khi tê tay khi ngủ lặp lại nhiều đêm, kéo dài, kèm đau hoặc yếu tay thì mới nên đi khám để loại trừ nguyên nhân như hội chứng ống cổ tay.
Vì sao tê bì thường bắt đầu ở bàn chân? Khi nhiều dây thần kinh bị ảnh hưởng cùng lúc, triệu chứng hay khởi phát ở bàn chân trước, bởi đây là điểm cuối của những dây thần kinh dài nhất cơ thể nên cũng dễ tổn thương nhất. Vì vậy, tê bàn chân dai dẳng ở người có bệnh nền là dấu hiệu cần được lưu tâm.
Tê bì chân tay có liên quan đến bệnh đái tháo đường không? Có thể. Tê bì tay chân, đặc biệt ở bàn chân, là một trong những dấu hiệu cảnh báo biến chứng thần kinh ngoại biên ở người có đường huyết cao kéo dài. Nếu bạn mắc đái tháo đường và thấy tê chân, hãy trao đổi với bác sĩ để được theo dõi.
Tê bì kéo dài có nguy hiểm không? Bản thân cảm giác tê không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng nó có thể là biểu hiện của những tình trạng cần được quan tâm như bệnh cột sống, chèn ép thần kinh hay biến chứng chuyển hoá. Điều quan trọng là không xem thường tê bì dai dẳng, mà nên đi khám để tìm đúng nguyên nhân.
Bổ sung vitamin có làm hết tê bì không? Thiếu một số vi chất, nhất là nhóm vitamin B, có thể liên quan đến tê bì, nhưng không phải mọi trường hợp tê đều do thiếu vitamin. Việc tự ý bổ sung mà chưa rõ nguyên nhân có thể làm chậm việc phát hiện vấn đề thật sự. Tốt nhất là để bác sĩ đánh giá và tư vấn theo tình trạng cụ thể của bạn.
Lời kết
Tê bì chân tay là một cảm giác quen thuộc mà đa số là vô hại, thường chỉ do một tư thế bất tiện gây ra và tự hết rất nhanh. Điều đáng quan tâm là khi tê trở nên thường xuyên, dai dẳng, lan rộng hoặc đi kèm những dấu hiệu khác. Biết cách lắng nghe sự khác biệt giữa một cơn tê thoáng qua và một cơn tê "khác lạ" chính là cách bạn tự bảo vệ mình, để đi khám đúng lúc thay vì bỏ lỡ những tín hiệu sớm mà cơ thể gửi đến.
Bài viết cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán của bác sĩ. Khi tê bì kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, bạn hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa tư vấn.
---
Nguồn tham khảo: Vinmec (chuyên trang bệnh Tê bì tay chân và các bài viết về nguyên nhân phổ biến gây tê bì, tê bì và biến chứng đái tháo đường); Mayo Clinic (Peripheral neuropathy và Diabetic neuropathy – Symptoms and causes).