Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao mình thức dậy vào mỗi buổi sáng? Với nhiều người, câu hỏi ấy nghe hơi to tát, thậm chí hơi nặng nề, nên thường bị bỏ qua giữa guồng quay công việc và những việc phải làm. Nhưng ở Nhật Bản, người ta có một từ giản dị để nói về chính điều đó: ikigai, tạm hiểu là lẽ sống, là lý do khiến bạn muốn bước ra khỏi giường và bắt đầu một ngày mới.
Điều thú vị là ikigai không phải một triết lý cao siêu chỉ dành cho những người đi tìm ý nghĩa lớn lao của cuộc đời. Trong cách hiểu đời thường của người Nhật, ikigai nằm ngay trong những điều nhỏ bé: một tách trà buổi sáng, một khu vườn nhỏ cần chăm, một người thân để trò chuyện, một công việc mình thấy có ý nghĩa. Bài viết này cùng bạn nhìn lại khái niệm ikigai theo hướng nhẹ nhàng và thực tế nhất, để thấy rằng nuôi một lẽ sống mỗi ngày không hề xa vời, và đó là một phần đẹp đẽ của việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần chủ động.
Ikigai là gì
Ikigai là một từ tiếng Nhật, ghép từ "iki" nghĩa là sống và "gai" mang nghĩa ý nghĩa hay điều đáng quý. Ghép lại, người ta thường dịch ikigai là lẽ sống, là điều khiến cuộc đời trở nên đáng sống, hoặc gần gũi hơn cả là lý do để bạn thức dậy mỗi sáng. Đây là một khái niệm đã ăn sâu vào văn hoá Nhật, được nhắc đến trong đời sống thường ngày chứ không chỉ trong sách vở.
Điểm đáng chú ý là người Nhật hiểu ikigai theo cách rất bình dị. Khi được hỏi ikigai của mình là gì, nhiều người không nói về sự nghiệp vĩ đại hay tài sản, mà kể về những điều tưởng chừng nhỏ nhặt: được chăm cháu, được làm vườn, được gặp bạn bè uống trà, được nấu một bữa cơm ngon cho gia đình. Với họ, ikigai không phải một đỉnh núi phải chinh phục, mà là mạch nước nhỏ chảy đều qua từng ngày sống.
Ở phương Tây, ikigai thường được minh hoạ bằng sơ đồ bốn vòng tròn giao nhau: điều bạn yêu thích, điều bạn giỏi, điều thế giới cần và điều mang lại thu nhập. Điểm giao của cả bốn được cho là ikigai. Sơ đồ này rất hữu ích để suy ngẫm và tự vấn, nhưng cần nói rõ rằng nó là một cách diễn giải hiện đại, không phải gốc rễ truyền thống của khái niệm. Nếu bạn thấy mình chưa tìm được điểm giao hoàn hảo của bốn vòng tròn ấy, đừng lo lắng, vì bản thân người Nhật cũng không sống theo sơ đồ đó. Ikigai của họ nhẹ nhàng và đời hơn nhiều.
Cách hiểu giản dị này thực ra lại là điều đáng học nhất. Nó gỡ bỏ áp lực phải tìm cho ra một "sứ mệnh" hoành tráng, và mời gọi bạn quay về với những niềm vui và ý nghĩa đang có sẵn quanh mình, chỉ là bạn chưa để ý tới.
Vì sao một lẽ sống lại quan trọng với tinh thần
Con người là sinh vật cần ý nghĩa. Khi những ngày trôi qua chỉ toàn là việc phải làm, hết deadline này đến trách nhiệm khác, mà thiếu vắng cảm giác "mình sống vì điều gì đó", tinh thần dễ trở nên trống rỗng và mỏi mệt. Ngược lại, khi bạn có một vài lý do khiến mình muốn thức dậy, dù nhỏ đến đâu, mỗi ngày cũng có thêm một điểm tựa.
Một lẽ sống mang lại cho bạn cảm giác về phương hướng. Nó giống như chiếc la bàn nhẹ nhàng, không ép buộc bạn phải đi thật nhanh hay thật xa, mà chỉ giúp bạn biết mình đang hướng về đâu và vì sao. Trong những ngày khó khăn, chính cái cảm giác "mình vẫn còn điều để làm, còn người để quan tâm, còn niềm vui để chờ đợi" là thứ giúp nhiều người bước tiếp một cách bền bỉ.
Ikigai cũng gắn chặt với sự kết nối. Rất nhiều ikigai của con người xoay quanh người khác: chăm sóc gia đình, giúp đỡ cộng đồng, chia sẻ kinh nghiệm, tạo ra điều gì đó có ích cho người xung quanh. Cảm giác mình vẫn có ích, vẫn thuộc về một điều gì lớn hơn bản thân, là một nguồn nuôi dưỡng tinh thần rất tự nhiên. Đây là lý do những người sống trong cộng đồng gắn bó, có vai trò rõ ràng và được trân trọng, thường giữ được tinh thần vững vàng qua năm tháng.
Bên cạnh đó, có một lẽ sống giúp bạn dễ dàng hơn khi đối diện với những khoảng chùng của cuộc đời. Ai cũng có lúc mệt mỏi, chán nản, hay cảm thấy mọi thứ vô nghĩa. Trong những lúc ấy, một ikigai quen thuộc, dù chỉ là thói quen tưới cây mỗi sáng hay cuộc gọi hằng tuần cho mẹ, có thể trở thành sợi dây nhẹ nhàng kéo bạn về lại với nhịp sống, nhắc bạn rằng vẫn còn những điều đáng để có mặt.
Cần nói thêm một cách chân thành: ikigai là một hướng chăm sóc đời sống tinh thần, không phải một giải pháp cho mọi khó khăn tâm lý. Nếu bạn đang trải qua giai đoạn buồn bã, mất ngủ hay lo âu kéo dài, việc tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là điều nên làm, và hoàn toàn không mâu thuẫn với việc nuôi dưỡng ikigai trong đời sống.
Cách tìm ikigai của riêng bạn
Ikigai không phải thứ bạn có thể mua hay ép mình nghĩ ra trong một buổi tối. Nó thường lộ ra dần qua quan sát và trải nghiệm. Dưới đây là vài cách nhẹ nhàng để bắt đầu, bạn có thể chọn cái nào hợp với mình.
Quan sát những khoảnh khắc bạn quên cả thời gian
Hãy để ý xem trong ngày, có việc gì khiến bạn làm mà quên mất thời gian trôi qua. Với người này là vẽ, với người kia là nấu ăn, chăm cây, đọc sách, chơi với con, sửa đồ, viết lách. Trạng thái "đắm mình" ấy thường là một manh mối quan trọng cho ikigai, vì nó cho thấy đâu là điều thực sự cuốn hút bạn từ bên trong, không phải vì ai bắt buộc.
Tự hỏi vài câu nhẹ nhàng
Bạn không cần trả lời ngay, chỉ cần để những câu hỏi này ngân nga trong đầu vài ngày: Điều gì khiến mình mỉm cười gần đây? Nếu có một buổi sáng rảnh hoàn toàn, mình muốn làm gì? Mình muốn để lại điều gì tốt đẹp cho những người quanh mình? Khi nào mình thấy mình là chính mình nhất? Những câu hỏi này không nhằm tìm một đáp án dứt khoát, mà để bạn lắng nghe chính mình rõ hơn.
Ghi lại một cuốn nhật ký nhỏ
Trong vài tuần, hãy dành một hai phút cuối ngày ghi lại khoảnh khắc nào khiến bạn thấy dễ chịu, sống động hoặc có ý nghĩa. Có thể chỉ là "sáng nay pha được ấm trà ngon", "gọi điện cho bà thấy vui", "hoàn thành xong việc mình tâm huyết". Sau một thời gian, đọc lại, bạn sẽ thấy một vài chủ đề lặp đi lặp lại. Đó chính là nơi ikigai của bạn đang ẩn mình.
Bắt đầu nhỏ và cho phép mình thử
Ikigai không cần phải hoàn hảo ngay từ đầu. Nếu bạn nghĩ mình có thể tìm thấy niềm vui trong việc trồng cây, hãy bắt đầu với một chậu nhỏ. Nếu bạn thấy mình thích giúp người khác, hãy thử một việc thiện nguyện nhỏ. Ikigai lớn lên qua hành động, không phải qua suy nghĩ mãi trong đầu. Cứ cho phép mình thử, giữ lại cái hợp, buông cái không hợp, một cách thong thả.
Điều quan trọng cần nhớ: đừng biến việc "tìm ikigai" thành một áp lực mới. Nếu bạn chưa gọi tên được lẽ sống của mình, điều đó hoàn toàn bình thường. Nhiều người sống rất trọn vẹn mà chưa từng đặt tên cho ikigai của họ, họ chỉ đơn giản là sống với những điều mình yêu quý mỗi ngày.
Ikigai trong những việc nhỏ hằng ngày
Một hiểu lầm thường gặp là nghĩ ikigai phải là điều gì lớn lao, như một sự nghiệp để đời hay một đam mê cháy bỏng. Nhưng cái đẹp của ikigai theo cách hiểu Nhật Bản lại nằm ở sự nhỏ bé và bền bỉ. Chính những niềm vui li ti, lặp đi lặp lại, mới là thứ dệt nên một đời sống tinh thần ấm áp.
Hãy nghĩ về buổi sáng của bạn. Thay vì vội vàng lao vào điện thoại, bạn có thể dành vài phút cho một nghi thức nhỏ mà mình yêu thích: pha một tách trà ấm, mở cửa sổ hít thở, tưới cây, hay chỉ ngồi yên nhìn ánh nắng. Người Nhật rất coi trọng những nghi thức đời thường như vậy, vì chúng neo bạn vào hiện tại và cho ngày mới một điểm khởi đầu dịu dàng. Nếu bạn muốn xây dựng những khoảnh khắc như thế, bài Thói quen buổi sáng của người sống khoẻ có nhiều gợi ý thực tế để bắt đầu.
Trong công việc, ikigai có thể là cảm giác mình làm tốt một việc, giúp được một đồng nghiệp, hay thấy sản phẩm của mình có ích cho ai đó. Không phải công việc nào cũng là đam mê, nhưng gần như công việc nào cũng có thể tìm được một góc nhỏ có ý nghĩa nếu bạn để tâm. Chính góc nhỏ đó giúp những giờ làm việc bớt khô khan.
Trong các mối quan hệ, ikigai thường hiện diện rõ nhất. Một bữa cơm nấu cho người thân, một cuộc gọi hỏi thăm, một buổi cà phê với bạn cũ, một lời động viên đúng lúc cho ai đó. Cảm giác được kết nối và được cần đến là một trong những nguồn ý nghĩa sâu đậm nhất của con người. Nhiều người tìm thấy ikigai lớn nhất của đời mình chính trong việc chăm sóc và yêu thương người khác.
Và đừng quên những sở thích riêng tư, những điều bạn làm chỉ vì bạn thích, không vì ai cả. Đọc một cuốn sách hay, đi bộ trong công viên, nghe một bản nhạc, chăm sóc thú cưng, học một điều mới. Những niềm vui thuần khiết ấy nuôi dưỡng tinh thần theo cách rất riêng, nhắc bạn rằng cuộc sống không chỉ có nghĩa vụ, mà còn có cả sự tận hưởng. Khi những khoảnh khắc nhỏ này được vận động thân thể đồng hành, chẳng hạn một buổi đi bộ nhẹ nhàng, cảm giác dễ chịu càng trọn vẹn hơn; bạn có thể tham khảo thêm Vận động nhẹ mỗi ngày cho cơ thể dẻo dai.
Ikigai và nhịp sống cân bằng
Ikigai không tồn tại tách rời khỏi cơ thể và nếp sinh hoạt. Một tinh thần an vui thường đi cùng một cơ thể được nghỉ ngơi đủ, được vận động đều và được nuôi dưỡng lành mạnh. Khi bạn thiếu ngủ triền miên hay mệt mỏi kéo dài, ngay cả những điều bạn vốn yêu thích cũng dễ trở nên nhạt nhoà. Vì thế, chăm sóc lẽ sống tinh thần và chăm sóc cơ thể là hai việc bổ trợ cho nhau.
Người Nhật ở nhiều vùng nổi tiếng sống trọn vẹn thường có chung vài nếp sống giản dị: ăn uống điều độ và vừa đủ, vận động nhẹ nhàng trong sinh hoạt thường ngày như đi bộ và làm vườn, gắn bó với cộng đồng, và giữ một thái độ sống thong thả. Ikigai là mảnh ghép tinh thần trong bức tranh ấy, còn giấc ngủ, bữa ăn và vận động là những mảnh ghép của thân thể. Một giấc ngủ đủ đầy giúp tinh thần bạn có nền tảng để tận hưởng lẽ sống của mình; nếu giấc ngủ đang là điều bạn trăn trở, bài Giấc ngủ chất lượng có thể là một điểm bắt đầu tốt.
Giữ cân bằng cũng có nghĩa là không biến ikigai thành một thứ để cạnh tranh hay khoe khoang. Ikigai của bạn không cần phải ấn tượng với ai, không cần đăng lên mạng xã hội, không cần lớn hơn ikigai của người khác. Nó là điều riêng tư và chân thật của bạn với chính mình. Đôi khi, chính sự lặng lẽ và không phô trương lại làm cho lẽ sống ấy thêm bền.
Những hiểu lầm về ikigai
Quanh khái niệm ikigai có không ít cách hiểu lệch khiến nhiều người thấy áp lực thay vì nhẹ nhõm. Hãy cùng gỡ vài nút thắt.
"Ikigai phải là một đam mê lớn và duy nhất." Không hẳn. Bạn có thể có nhiều ikigai cùng lúc, và chúng có thể thay đổi theo từng giai đoạn cuộc đời. Ikigai thời trẻ có thể là sự nghiệp và học hỏi, ikigai lúc làm cha mẹ là gia đình, ikigai tuổi về hưu lại là khu vườn và những người bạn già. Sự linh hoạt này là điều bình thường và đẹp đẽ.
"Nếu chưa tìm ra ikigai thì cuộc sống vô nghĩa." Đây là một áp lực không cần thiết. Nhiều người sống rất ý nghĩa mà chưa từng ngồi xuống định nghĩa ikigai của mình. Việc chưa gọi tên được không có nghĩa là bạn thiếu nó. Hãy cứ sống, quan sát và trân trọng, ý nghĩa sẽ dần hiện ra.
"Ikigai phải mang lại tiền bạc hoặc thành công." Cách hiểu này đến nhiều từ sơ đồ bốn vòng tròn hiện đại. Trong truyền thống Nhật, ikigai không nhất thiết gắn với thu nhập. Rất nhiều ikigai đẹp nhất lại hoàn toàn miễn phí: tình thân, thiên nhiên, sự sáng tạo, lòng tốt.
"Tìm ikigai là việc làm một lần rồi xong." Thực ra, nuôi dưỡng ikigai là một hành trình cả đời, uyển chuyển theo hoàn cảnh. Có những mùa lẽ sống của bạn rực rỡ, có những mùa nó lặng lẽ hơn. Điều quan trọng là giữ được sự kết nối với những điều mình quý, và cho phép nó lớn lên, đổi thay cùng bạn.
Hiểu đúng về ikigai giúp bạn tiếp cận nó một cách thanh thản, như một lời mời gọi trân trọng cuộc sống, chứ không phải một bài tập phải hoàn thành.
Kết
Ikigai không phải một đích đến để chinh phục, mà là một cách nhìn và sống mỗi ngày sao cho có ý nghĩa và có niềm vui. Điều đẹp nhất của khái niệm này là nó không đòi hỏi bạn phải giàu có, thành đạt hay khác thường. Nó chỉ mời bạn quay về với những điều nhỏ bé đang có sẵn quanh mình, và học cách trân trọng chúng.
Hãy bắt đầu từ một câu hỏi nhẹ nhàng ngay hôm nay: điều gì khiến bạn muốn thức dậy vào sáng mai? Câu trả lời có thể chỉ là một tách trà ấm, một người thân để gọi điện, một khu vườn để chăm, hay một việc bạn thấy có ý nghĩa. Cứ giữ lấy điều đó, nuôi dưỡng nó, và để nó dẫn bạn đi qua từng ngày một cách thong thả. Nuôi một lẽ sống, cùng với việc chăm sóc giấc ngủ, bữa ăn và vận động đều đặn, chính là cách bạn giữ cho tinh thần mình an vui và bền vững. Nếu muốn đi sâu hơn vào việc giữ cân bằng nội tâm giữa nhịp sống bận rộn, bạn có thể đọc thêm bài Giữ tinh thần cân bằng giữa nhịp sống bận rộn như một bước tiếp theo trên hành trình chăm sóc chính mình.